Tsiba uye kumxholo

Isakhono esisemva kwamanqaku

Ingqalelo

Ingqalelo ikunceda ukhethe ulwazi oluluncedo uze uhlale ugxile kulo. Kuphononongo lwabantu abayi-10,430 abaneminyaka eyi-10–70, ukukwazi ukugcina ingqalelo kwaba kwinqanaba eliphezulu ekuqaleni kweminyaka yamashumi amane, nangona indlela yokuphendula yayisiya ilumka ngakumbi; “ukukhawuleza” nokuba “nengqalelo engcono” ziziphumo ezahlukileyo. 1

Iphononongwe okokugqibela · Iimbekiselo ezi-14

Jonga iimvavanyo nezixhobo ↓

01 / Qonda

Yintoni esi sakhono

Ukuhlala ugxile emsebenzini nokukhetha into ekujoliswe kuyo

Ukugcina ingqalelo kuthetha ukugcina injongo yomsebenzi engqondweni kangangexesha, kuquka namaxesha apho kungekho nto ingako eyenzekayo. Ingqalelo ekhethayo ithetha ukubeka phambili ulwazi olufanelekileyo xa kukho olunye ulwazi oluphazamisayo. Ngoko ke umsebenzi ozolileyo wokulinda imiqondiso nomsebenzi wamazwi nemibala ephikisanayo ubuza imibuzo eyahlukileyo. Amanqaku aphantsi komnye wale misebenzi awalinganisi ukuba umntu angagxila kangangemizuzu emingaphi kuyo yonke imisebenzi. 2

Inkcazelo eyenziwe yalula yahlula iinkqubo zokulumkisa, zokujolisa ingqalelo kulwazi nokulawula imisebenzi yengqondo. Iimpembelelo zenkqubo yokuvuka yobuchopho neye-thalamus kwimeko yokulumka ziyasebenzisana nothungelwano lwengqalelo olungaphambili nolweparietali; olu thungelwano lusebenzisa iinkqubo zeemvakalelo ezihambelana nomsebenzi owenzayo. Le yindlela eluncedo yokucacisa, kodwa ayiyomaphu edibanisa amanqaku ovavanyo olunye nendawo ethile yobuchopho. 2

Uvavanyo lwethu lwexesha lokunikela ingqalelo luhlola ukuba ukulungele kangakanani ukusabela kwimiqondiso. Uvavanyo lwe-go/no-go longeza imfuneko yokuzibamba ungaphenduli, ngoxa i-Stroop yongeza amagama nemibala ekhuphisanayo. Umntu unokwenza kakuhle xa elinde imiqondiso engaqhelekanga kodwa aphazanyiswe ngamagama aphikisanayo, okanye kwenzeke okwahlukileyo. Ukujonga izinto eziliqela ngaxeshanye kusenza sizibone iimfuno zale misebenzi endaweni yokuzidibanisa zibe ngamanqaku angacacanga okugxila. 3

Silinganisa njani

Umsebenzi odumileyoEyona mfuno iphambiliJonga ezi ziphumo kunye
Uvavanyo lokuhlala ulungele imiqondisoHlala ulungele imiqondiso engalindelekangaIsantya esiqhelekileyo sokuphendula, iimpendulo ezicothayo namathuba okuphoswa
Uvavanyo oluqhubekayo lokusebenzaPhendula ngokuphindaphindiweyo uze ukhangele izinto ezingaqhelekangaIimpendulo ezichanekileyo, eziphosiweyo, ezibubuxoki nokungaguquguquki kweempendulo
Umsebenzi we-StroopKhetha umbala we-inki nangona igama liphazamisaUkuchaneka kunye nomlinganiselo wokuphazamiseka
Ukubonisa imifanekiso ngokukhawuleza ilandelelanaKhetha izinto ekujoliswe kuzo ezivela ngokusondelelana kwexeshaUkuchaneka kwinto ekujoliswe kuyo evela kamva, kuxhomekeke ekuboneni eyokuqala

Uvavanyo lokugcina ingqalelo kufuneka luthathe ixesha elaneleyo ukuze kubonakale ukuguquguquka. Kuphando lokulala, umda wokubala ukuphoswa komqondiso nexesha lovavanyo zezendlela ethile yokuvavanya; aziyomida yezonyango esebenza kuye wonke umntu. Umdlalo wethu omfutshane awufanele utolikwe njengovavanyo lwe-PVT lwaselabhu olusetyenziselwa ukubonisa iziphumo zokungalali. 4

Ukuphazamiseka kwengqalelo yenye imeko ebonisa ukuba umsebenzi uthile uvavanya ntoni: phantsi kweemeko ezithile zokubonisa izinto ngokukhawuleza, ukuchonga into enye okwethutyana kunciphisa ukukwazi ukuchaza enye. Oku akuthethi ukuba ingqondo iyacima nanini na xa kusenzeka izinto ezimbini zobomi kufutshane ngexesha. 5

Amanqaku abonisa umahluko anokuba nokungazinzi ngakumbi kunokuba kubonakala kwisiphumo esiqhelekileyo solu vavanyo. Isiphumo esithembekileyo se-Stroop kumndilili weqela asiqinisekisi ukuba amanqaku amafutshane okuphazamiseka aza kubeka abantu ngokolandelelwano oluthembekileyo. 6

Ubudala nemigangatho yesiqhelo: loluphi uthelekiso olufanelekileyo?

UFortenbaugh noogxa bakhe benza imodeli yokusebenza kuvavanyo oluqhubekayo oluqala ngokuthe chu. Amaqela obudala angezantsi ashwankathela indlela eboniswe yimodeli; awazomigangatho yamanqaku akrwada kuvavanyo lwethu lokulinda imiqondiso. 1

Ixesha lobudalaOko kuboniswe yimodeli yophandoOko ingakungqinayo
Iminyaka eyi-10 ukuya kutsho kumbindi weshumi elivisayoUkuphucuka okukhawulezayo kobuchule nokutshintsha uye ekuphenduleni ngokukhawulezaUbude obumiselweyo bexesha lokunikela ingqalelo ebantwaneni
Ukuphela kweshumi elivisayo ukuya ekuqaleni kweminyaka yamashumi amaneUkuphucuka okuqhubekayo kodwa okucothayo kubuchule bokugcina ingqaleloUkuba oyena mntu ukhawulezayo ngoyena unengqalelo engcono
Emva kweminyaka emalunga nama-43Ukuncipha kobuchule obuqikelelwe yimodeli, kunye nendlela yokuphendula elumka ngakumbiUtshintsho olukhawulezayo ngomhla othile wokuzalwa

Kuhlalutyo “lokuba sengqondweni yomsebenzi”, indawo yotshintsho lokwahlula imiqondiso yayikwiminyaka eyi-43,1, yaye isithuba sokuzithemba se-95% sasiyi-38,0–48,2 yeminyaka. Le ndawo yotshintsho luqikelelo lwemodeli yabemi olunokungaqiniseki, ayingomhla wokugqibela womntu ngamnye. Isikolo, uyilo lovavanyo nendlela ekukhethwe ngayo isampulu nazo zibalulekile. 1

02 / Beka emxholweni

Izinto ezisichaphazelayo

Iileyibhile zobungqina ziphendula umbuzo othi, ngaba kukho isiphumo kule nto ilinganiswayo? Aziqinisekisi ukuba uza kuphucuka ngomlinganiselo othile. Ukuba kukho umlinganiselo womgangatho wobungqina we-Helibrain, iqela labantu nesiphumo esilinganiswayo zihlala zikhankanyiwe kunye nawo. Ukuthi abukalinganiswa kuthetha ukuba asinamlinganiselo uhambelana nalo, akuthethi ukuba akukho siphumo. Iziphumo ezimalunga nobudala nezixhobo zibubungqina bendlela yokulinganisa, hayi imilinganiselo yonyango.

Ukulala

Ubungqina obuqinileyo

Umlinganiselo ogciniweyo: ukungabikho ngokupheleleyo kokulala → ukuphoswa kwemiqondiso xa uhleli ulindile.

Ukungalali konke kusenokwenzeka ukuba kuyenza mandundu indlela yokuhlala ulungele imiqondiso. Uvavanyo oluhambelana nalo lokuba bukhona na ubungqina lulinganiswe njengoPhakathi; ubukhulu nokuphindaphinda kokuphoswa kuyahluka ngokovavanyo nangobude bokungalali. 7

Uxinzelelo

Alulinganiswanga kulo msebenzi

Iziphumo zoxinzelelo olufutshane azibonisi siphumo sinye sokuhlala ulindile.

Iziphumo zoxinzelelo ziyahluka ngokwemisebenzi yengqondo elawulwayo evavanywayo. Asiguquleli iziphumo zenkumbulo esebenzayo nokuguquguquka zibe libango elilinganisiweyo elisebenza kuzo zonke iintlobo zokugcina okanye zokukhetha ingqalelo. 8

Umthambo

Ubungqina abanelanga

Umlinganiselo ogciniweyo: ukuqonda ngokubanzi okuhlanganisiweyo, hayi olu vavanyo lwengqalelo.

Ubungqina obubanzi bomthambo nokuqonda abuqinisekanga kwaphela. Umndilili odibanisa iinkalo ezahlukeneyo awuthembisi ukuba umntu uza kuphoswa yimiqondiso embalwa kwiseshoni enye yesikhangeli. 9

Ubudala

Uthelekiso lobudala

Ubungqina obumalunga nobomi bonke obuxhomekeke kuhlobo lovavanyo.

Ukukwazi ukugcina ingqalelo nendlela yokulumka xa uphendula kulandela iipateni ezahlukileyo ngokobudala. Jonga iimpazamo nokungaguquguquki kunye nesantya; musa ukucinga ukuba ukuphendula kancinci kukungabi nangqalelo. 1

Ukuziqhelanisa nekhefu

Ubungqina abanelanga

Umlinganiselo ogciniweyo: ikhefu elifutshane → ukusebenza; iziphumo ziyahluka ngokomsebenzi.

Ikhefu elifutshane linokunceda kwezinye iziphumo, kodwa ukuziva unamandla ngakumbi akufani nokuchaneka okuphucukileyo. Iziphumo zekhefu ekusebenzeni aziguquguquki ngokwaneleyo ukuba kubekho umgaqo wexesha osebenza kuye wonke umntu. 10

Izixhobo

Ubungqina obumalunga nexesha

Iimeko zendlela yokulinganisa.

Ukulibaziseka kwesixhobo kunokutshintsha imilinganiselo yexesha lokuphendula. Ukuphazamiseka, ukutshintsha indlela yokuphendula nokushiya ithebhu ingabonakali nako kuyayitshintsha into evavanywa yiseshoni; zibhale phantsi xa uthelekisa iiseshoni. 11

Yintoni edluliselwa kwezinye izinto, yaye yintoni engadluliselwa?

Qeqesha isakhono, uze uvavanye ibango ngokwahlukeneyo

Ukuziqhelanisa nomdlalo othile wokujonga imiqondiso okanye wokuzibamba kunokwenza imithetho yokuphendula yawo iqheleke. Ukuze kubekho ubungqina benzuzo ebanzi kufuneka kusetyenziswe isiphumo esingaqeqeshwanga neqela elifanelekileyo lokuthelekisa; ukubonisa nje ukuba amanqaku oqeqesho anyukile akwanelanga. Uphononongo lweenkqubo zokuqeqesha ingqondo lwahlula ukufunda umsebenzi ngokucacileyo kumabango abuthathaka okuphucuka ngokubanzi. 12

Ngokunjalo, ukuphazamiseka komsebenzi asilovavanyo olulawulwayo lwengqalelo. Isixhobo sokulawula ukuphazamiseka sinokukunceda ushiye inqaku elikukhumbuza ngendawo obumise kuyo; kodwa ixabiso laso lixhomekeke ekubeni ubuyele emsebenzini ofanelekileyo uze uwenze ngokuchanekileyo na. Akukho nani lemizuzu elimele liphulukane nalo lonke umntu. Ukujonga ukusebenza emsebenzini nezifundo zaselabhu zokutshintsha imisebenzi ziphendula iinguqulelo ezahlukileyo zalo mbuzo. 13

Sebenzisa isibali-xesha sokugxila, iphedi yokubhala izinto eziphazamisayo okanye isicwangcisi sokufunda ukuze uhlele umsebenzi uze uvavanye ngqo loo msebenzi. Ukuba umsebenzi uba lula, kusenokuba kungenxa yendawo engcono okanye isicwangciso esicacileyo. Ukubanga ukuba isixhobo sonyuse umthamo osisiseko wengqalelo kungafuna uphando olwahlukileyo.

03 / Zama uze uthelekise

Zama kwi-Helibrain

Khetha uvavanyo oluhambelana nombuzo wakho. Xa ufuna ukwazi ukuba ungahlala ulindele umqondiso emva kwexesha elizolileyo, sebenzisa uvavanyo lwexesha lokunikela ingqalelo; xa ufuna ukuvavanya ukuzibamba ungaphenduli kwisenzo osilungiselele, zama i-go/no-go; xa ufuna ukuvavanya ulwazi oluphikisanayo, zama i-Stroop. Thelekisa ukuchaneka nesantya, uze ukhumbule nobude bovavanyo.

Izixhobo ezisebenzayo ezingezantsi zikunceda ucwangcise iiseshoni nokulawula iziphazamiso. Ukukhetha isandi, ukugqiba ixesha elibekiweyo okanye ukuzichaza njengomntu ogxile kakuhle akusiso isikali esijolise kumlinganiselo wengqalelo. Ezi ndlela zahlukeneyo zokuphonononga indlela osebenza ngayo nokuhlela umsebenzi, azizovavanyo ezinokutshintshana.

Iimvavanyo nemidlalo

Izixhobo nokuziqhelanisa

Iimpendulo ezinxulumeneyo

Imibuzo edla ngokubuzwa

Ngaba imizuzwana esibhozo lixesha eliqhelekileyo elingqinwe luphando lokunikela ingqalelo?

Akukho xesha linye lokunikela ingqalelo elisebenza kuyo yonke imisebenzi. Ukulinda umqondiso, ukufunda nokukhetha ulwazi kufuna imilinganiselo eyahlukileyo. 2

Ngaba ukuphendula kancinci kuthetha ukuba ingqalelo imbi?

Akunjalo. Indlela yokuphendula elumkileyo inokucothisa iimpendulo ngoxa igcina ukuchaneka. Uphononongo lobomi bonke lwahlula indlela yokuphendula kubuchule. 1

Ngaba le midlalo ingaxilonga i-ADHD?

Hayi. Umdlalo omfutshane wengqalelo okanye we-Stroop awunako ukubonelela ngembali, uvavanyo olubanzi nentsingiselo yonyango efunekayo ukuze kufunyaniswe imeko. 14

Iimbekiselo

Amakhonkco akusa kwi-DOI yoqobo okanye kwirekhodi yomthombo. Uthelekiso lophando luchaza imisebenzi ekhankanyiweyo; aluqinisekisi ukuba iinguqulelo zethu ezikwisikhangeli ziyalingana nayo.

  1. Fortenbaugh et al. (2015). Sustained Attention Across the Life Span in a Sample of 10,000.
  2. Petersen & Posner (2012). The Attention System of the Human Brain: 20 Years After.
  3. Scarpina et al. (2017). The Stroop Color and Word Test.
  4. Basner et al. (2011). Maximizing Sensitivity of the Psychomotor Vigilance Test (PVT) to Sleep Loss.
  5. Dux et al. (2009). The attentional blink: A review of data and theory.
  6. Hedge et al. (2017). The reliability paradox: Why robust cognitive tasks do not produce reliable individual differences.
  7. Lim et al. (2010). A meta-analysis of the impact of short-term sleep deprivation on cognitive variables..
  8. Shields et al. (2016). The effects of acute stress on core executive functions: A meta-analysis and comparison with cortisol.
  9. Singh et al. (2025). Effectiveness of exercise for improving cognition, memory and executive function: a systematic umbrella review and meta-meta-analysis.
  10. Albulescu et al. (2022). "Give me a break!" A systematic review and meta-analysis on the efficacy of micro-breaks for increasing well-being and performance.
  11. Anwyl-Irvine et al. (2020). Realistic precision and accuracy of online experiment platforms, web browsers, and devices.
  12. Simons et al. (2016). Do “Brain-Training” Programs Work?.
  13. Mark et al. (2005). No task left behind?.
  14. International Test Commission (2001). International Guidelines for Test Use.