Ragaa fi lakkoofsota ijoo
| Bu'aa | Wanti safaramu | Maaliif adda ta'e |
|---|---|---|
| Hanga hojii tokkootti deebi'anitti yeroo | Hojiiwwan gidduu raawwatamanii fi filannoowwan ni dabalata | Yeroo itti xiyyeeffachuu dadhaban wal irraa hin cinne miti |
| Harkifannaa hojii deebisanii jalqabuu | Addaan kutaan erga xumuramee booda hojii deebisanii jalqabuuf yeroo fudhatu | Hojii fi yaadannoo kaayyoo irratti hundaa'a |
| Hafeensa xiyyeeffannoo | Hojii duraa irraa gara hojii itti aanutti waan hafu | Yeroo murtaa'e malee raawwii irratti dhiibbaa qabaachuu danda'a |
Qorannoon dirree kun haala qindaa'ina hojii qorata; qaamni hundi yeroo tokko keessatti deebi'ee hojii jalqaba jechuun hin agarsiisu. Namni tokko hojii addaan cite sanatti deebi'uu isaa dura hojiiwwan biraa hojjechuu danda'a. Yeroo hojii biraa irratti dabarse akka yeroo ittiin xiyyeeffachuu hin dandeenyeetti hiikuun, wanta safarame jijjiira. Mark et al., 2005
Qorannoon laaboraatorii hojii deebisanii jalqabuu maal agarsiisa?
Trafton fi hiriyoonni isaa addaan kutuu battalaa haala akeekkachiisni sekondii saddeet kennamu, kan addaan kutuun jalqabuu isaa dura qophaa'uuf yeroo kennu, waliin madaalan. Namoonni akeekkachiisa argatan caalaatti qophaa'anii saffisaan hojii itti deebi'an. Kun qophii dursee yaaduu fi kaayyoo jalqabaa yaadachuu gahee akka qaban deeggara; yeroo bayyanannaa murtaa'aa tokko akka hin taane agarsiisa. Trafton et al., 2003
Moodeelli Altmann fi Trafton hojii deebisanii jalqabu irratti kaayyoon sammuu keessatti dammaqee jiraachuu fi yaadachuun dhiibbaa akkamii akka qabaatan ibsa. Qorannoowwan Leroy immoo namoonni hojii hin xumuramne irraa yeroo gara biraatti ce'an hafteen xiyyeeffannoo maal akka ta'e qoratu. Yaad-rimeewwan kun adeemsa walitti dhufeenya qabu, garuu adda ta'e ilaalu; safartuun isaanii tilmaama daqiiqaa waliigalaa tokkootti walitti makamuu hin qabu. Altmann et al., 2002 Leroy, 2009
Namoonni addaan kutamuu dandamachuu danda'uu?
Qorannoo Mark fi hiriyoota isaa keessatti, namoonni hojii isaanii addaan cite saffisaan xumuran; garuu qulqullinni garaagarummaa hin qabne. Haa ta'u malee, isaan dhiphina, aarii, dhiibbaa yeroo fi carraaqqii guddaa akka qaban gabaasan. Kanaafuu saffisaan xumuruun addaan kutuun miidhaa hin qabu jechuu miti. Kunis safartuu oomishtummaa tokko qofa ilaaluun maaliif gahaa akka hin taane agarsiisa. Mark et al., 2008
Maal irratti hundaa'a?
Boqonnaan hundi addaan kutamuu wajjin tokkoo?
Lakki. Boqonnaan karooraan fudhatamu fi gaaffiin tasaa hojii biraa akka hojjetan nama gaafatu kaayyoo fi hojii adda addaa qabaachuu danda'u. Xiinxalli walitti qabaa boqonnaawwan gabaabaa irratti taasifame, humnaafi hir'ina dadhabbii irratti faayidaan xiqqaan akka jiru argate; dhiibbaa giddugaleessaa raawwii irratti qabu garuu hin mirkanoofne. Addaan kutaan hundi boqonnaa nama haaromsu akka ta'e yookaan boqonnaan hundi baasii ce'umsa hojii wal fakkaataa akka qabu hin agarsiisu. Albulescu et al., 2022
Xiyyeeffannoon yeroo dheeraaf itti fufus yeroo yerootti jijjiirama. Qorannoon jijjiirama kanaa nama tokko yeroo murtaa'e tokkoof xiyyeeffannoo guutuu qabu yookaan waan hundaa irraa addaan citeera jedhee hin ibsu. Hojii qabatamaa fi bu'aan safaramu ammallee barbaachisaa dha. Esterman et al., 2013
Maal jijjiiruu dandeessa?
Haalli yoo hayyame, tarkaanfii itti aanu ifatti yaadachiisu eeguun qorannoo hojii deebisanii jalqabuu wajjin walsima. Ragaan qorannoo addaan kutuu tokko bira qophii gochuu irratti xiyyeeffata; yaadannoo tokko barreessuun baasii ce'umsa hojii jireenya dhugaa hunda akka balleessu garuu hin mirkaneessu. Xumura kana of eeggannoodhaan madaaluu qaba. Trafton et al., 2003 Altmann et al., 2002
Of ilaalchisuuf, hojii irraa fagaatanii turuu fi hojii deebisanii jalqabuuf yeroo fudhatu adda baasi. Gosa addaan kutaa, hojii jalqabaa xumuramuu isaa fi bu'aa siif barbaachisaa ta'e galmeessi. Kana hin goone taanaan, yeroo dheeraa hojii irraa fagaatanii turan akka bayyanannaa sammuu dheeraa ta'etti dogoggoraan fudhachuu dandeessa; yeroo kana keessatti hojii biraa hojjetame ta'uu danda'us. Mark et al., 2005 Leroy, 2009
Tapha hojiiwwan gidduutti ce'uu maal nutti himuu danda'a?
Hojiiwwan gidduutti ce'uu to'atame tokko seera jijjiiruun baasii akkamii akka qabu agarsiisuu danda'a. Garaagarummaa gabaabaa akka daqiiqaa oomishtummaa hojii dhabameetti hiikuu garuu hin danda'u. Qorannoon amanamummaa dabalataan, qabxii garaagarummaa yeroo gabaabaa akka amala dhuunfaa dhaabbataa tokkootti ilaaluu irratti akeekkachiisa. Hedge et al., 2017
Ragaan haala addaan kutaa irratti xiyyeeffachuun barbaachisaa ta'uu deeggara. Beeksisa bilbilaa, haasawa yookaan boqonnaa karooraa kamiyyuu irratti, namni itti aansee maal akka godhu osoo hin ilaalin, yeroo daqiiqaa 23 ofumaan itti dabalamu hin deeggarsu. Mark et al., 2005 Trafton et al., 2003
Qorannoo bilisaa kanaan walqabatu yaali
Qorannoo hojii tokko irraa gara biraatti ce'uu
Seera hojii tokko irraa gara biraatti ce'uu qorachuuf yaali; seerota gidduutti jijjiiruun maal akka fakkaatu hubatta. Qorannoon kun raawwii hojii taphaa mataa isaa safara; addaan kutaan hojii booda daqiiqaa meeqa akka si jalaa fudhatu hin safaru. Tapha kana guyyaa hojii kee wajjin yeroo madaaltu garaagarummaa kana yaadadhu.
Gaaffilee yeroo baay'ee gaafataman
Lakkoofsi daqiiqaa 23 dhugaa waliigalaa dhaa?
Lakki. Gara hojii tokkootti deebi'uu, hojii sana deebisanii jalqabuu fi safartuu raawwii tokko irraa bayyanachuu bu'aawwan adda addaati. Mark et al., 2005 Trafton et al., 2003
Addaan kutuun dura qophaa'uun gargaaraa?
Qorannoon to'atame tokko akeekkachiisni sekondii saddeet qophii gochuuf dandeessise booda hojii saffisaan deebisanii jalqabu argate. Faayidaan jireenya dhugaa keessatti argamu hammam akka ta'u garuu hin mirkanoofne. Trafton et al., 2003
Boqonnaawwan karooraan fudhataman xiyyeeffannoo miidhuu?
Ragaan boqonnaa gabaabaa dadhabbii hir'isuu fi humna dabaluuf faayidaa xiqqaa akka qabu argate; faayidaan waliigalaa raawwii irratti qabu garuu ifa miti. Boqonnaawwan karooraan fudhataman addaan kutuu hunda wajjin tokko miti. Albulescu et al., 2022
Maddoota
- Mark et al. (2005). Hojii tokko illee duubatti hin hambifamnee?.
- Trafton et al. (2003). Hojii addaan cite deebisanii jalqabuuf qophaa'uu: dhiibbaa kaayyoo dursee yaaduu fi irra deebi'anii yaadachuu.
- Altmann et al. (2002). Yaadannoo kaayyoo: moodeela dammaqina irratti hundaa'e.
- Leroy (2009). Hojii koo hojjechuun maaliif ulfaata? Haftee xiyyeeffannoo yeroo hojii gidduutti ce'an.
- Mark et al. (2008). Baasii hojii addaan cite: saffisaafi dhiphina dabalataa.
- Albulescu et al. (2022). "Boqonnaa naa kenni!" Faayidaan boqonnaawwan gabaabaa fayyaa gaarii fi raawwii dabaluuf qaban: gamaaggama sirnaawaa fi xiinxala walitti qabaa.
- Esterman et al. (2013). Xiyyeeffannoo guutuu keessatti moo xiyyeeffannoo irraa maqanii? Jijjiirama amalaafi sammuu yeroo xiyyeeffannoo itti fufan hordofuu.
- Hedge et al. (2017). Rakkoo amanamummaa: hojiiwwan hubannoo ciccimoon garaagarummaa dhuunfaa amanamaa maaliif hin argamsiifne.