01 / Hubadhu
Maal akka ta’e
Murtii gaariin gaaffii irratti hundaa’a
Baaloona irra deebi’anii dhiibuu filachuu, tuullaa kaardii kamtu bu’aa akka kennu barachuu fi tilmaama taphattoota biroo dursee yaaduun balaa mirkanaa’aa hin ta’in gosa adda addaa of keessaa qabu. Balaa fudhachuun looterii dursee ibsame keessatti ifatti mul’achuu yookaan muuxannoo irraa baratamuu danda’a. Qabxiin taphaas namni sun maal guddisuu akka barbaaduu fi yaada deebii hammam argate irratti hundaa’a. 2
Balaa jaallachuu fi qulqullina murtii kennuu waan tokko miti. Filannoon of eeggannoo qabu galma fi qabeenya nama tokkoo wajjin mijachuu danda’a; filannoon balaa qabu immoo nama biraatiif mijachuu danda’a. Qulqullinni murtii galma ibsame waliin walsimuu, odeeffannoo jiru fayyadamuu yookaan bu’aa irraa barachuu ilaala. Baaloona yeroo meeqa dhiibuu qofa irraa qulqullina murtii hin tilmaamnu.
Ibsi salphifame waa’ee sammuutii sirnoota gatii bakka buusan, bu’aa irraa baratan fi galma yaadatti qabatan, dabalatee walqunnamtii kutaa fuulduraa sammuutii fi striatumii, of keessaa qaba. 3 Qorannoon beekamaan hojii kaardii irratti miidhaa kutaa fuulduraa sammuutii murtaa’e filannoowwan bu’aa gara fuulduraa qaban jijjiiruu wajjin walqabsiise; kun qabxii tapha nama fayyaa qabu tokko irraa sababa miidhaa sana duubatti tilmaamuun sirrii ta’a jechuu miti. 4 2
Helibrain tapha baaloonaa, tapha kaardii, tapha tilmaamaa fi gaaffilee qorumsa murtii addaan qaba. Isaanis murtii gosa adda addaa qorachuuf carraa kennu; qorannoo waliigalaa murtii kennuu madaalu, mirkanaa’e tokko miti.
Akkamitti akka safarru
| Hojii | Gaaffii inni gaafatu | Qabxiin maal biraas calaqqisiisuu danda’a |
|---|---|---|
| Qormaata Balaa Baaloonaa Fakkeessuu | Ba’aa dabalataa argachuuf dhiibuu moo baaloona dho’uu dura bu’aa fudhachuu? | Eegumsa dho’uu baratamee fi yaada deebii |
| Hojii kaardii gosa Iowa | Tuullaan kaardii kamtu faayidaa akka qabu barachuu | Yeroo badhaasaa/kasaaraa, sakatta’uu fi barachuu |
| Tapha tilmaama dorgommii bareedinaa | Namoonni biroo maal akka tilmaaman dursee yaaduu | Eegumsa gareen taphattootaa sun maal akka tilmaamu |
| Gaaffilee akkaataa dhiyeessii yookaan loogii yaadaa | Ibsi tokko filannoo akkamitti akka jijjiiru hubachuu | Haalli duraan barame fi seenaa keessaa hubachuu |
Taphi jalqabaa baaloonaa mala amalaan balaa fudhachuu madaalu tokko jalqabe. Qorannoon qormaata irra deebiin fudhachuu irratti hojjetame tasgabbii madaale malee, marsaa tokko akka qorannoo amala namaa dhaabbataa tokkootti hin ilaalle. Vershiniin keenya seeraa fi ibsa qabxii mataa isaa qabaachuu qaba. 5 6
Hojii kaardiis namoota fayyaa qaban gidduutti garaagarummaa guddaa qaba. Xiinxalli raawwii namoota fayyaa qaban qabxii waliigalaa tokko qofaan raawwii gaarii fi gadhee salphaatti addaan baasuuf of eeggannoo gaafata. Filannoo tuullaa kaardii fi barumsa marsaa sana keessatti argame waliin ilaali. 7
Tapha tilmaamaa yaada taphattoota biroo irratti gaaffii kaasa. Yoo gareen ilaallamu karaa biraatiin tilmaame, lakkoofsi gadi aanaan ofumaan deebii hojii irra oolu caalu miti. Barreeffamni qorannoo yaalii jalqabaa gadi fageenya yaaduu fi tapha kenname keessatti barachuu qorata. 8
Umurii fi safartuuwwan: walbira qabuun madaalawaa ta’e kami?
Josef fi hiriyoonni isaa qorannoo gaaffiilee fi safartuu amalaatiin fedhii balaa qoratan. Walbira qabni armaan gadii filannoo isaanii keessaa bu’aa looterii maallaqaa irraa fudhatame; ulaagaalee tapha baaloonaa yookaan kaardii miti. Looterichi carraa walqixaatiin €300 yookaan €0 kaffala; hirmaattonni maallaqa mirkanaa’aa dabalaa dhufu filachuu yookaan looterii fudhachuu danda’u turan. 1
| Daangaa umurii | Maallaqa mirkanaa’aa giddugaleessaa yeroo looterii irraa gara maallaqa mirkanaa’aatti ce’an | Hiika isaa hojii sana keessatti |
|---|---|---|
| 18–30 | €93.6 | Looterii dhiisuuf maallaqa mirkanaa’aa guddaa barbaachise |
| 70–85 | €44.7 | Maallaqa mirkanaa’aa xiqqaa fudhatanii looterii dhiisan |
Gatiin eegamu looterichaa €150 ture. Shallaggiin kun filannoo mirkanaa’inaaf kennamu akka murtii sirrii hin taane hin taasisu: filannoo fi faayidaan namni maallaqa irraa argatu giddugaleessa maallaqa argamu wajjin tokko miti. Bu’aawwan umurii qorannichaa dameewwanii fi safartuuwwan irratti garaagaraa turan. 1
“Murtii gaarii”f ulaagaan umurii tokko qofti hin jiru; gatiiwwan kun balaa fudhachuun garmalee dabaleera jedhanii qorachuuf yookaan taphoota keenya qabxii kennuuf hin fayyadan. Ulaagaan bakka bu’u, seera bu’aa, kaka’umsa, akkaataa hojii itti raawwatamuu fi ummata walbira qabamu tokko tokkoo barbaada. Taphoota murtii Helibrain kanaaf sirreeffama akkasii hin qabnu.
02 / Haala isaa keessatti ilaali
Wanti irratti dhiibbaa qabu
Mallattooleen ragaa, “bu’aa kana irratti dhiibbaan jiraa?” jedhuuf deebii kennu. Guddina bu’aa murtaa’e waadaa hin galan. Yoo sadarkaan bu’uura ragaa Helibrain jiraate, ummanni fi bu’aan ittiin argame waliin ibsamu. “Hin sadarkaa’ofne” jechuun sadarkaan walqabatu hin jiru jechuudha; dhiibbaa hin qabu jechuu miti. Bu’aawwan umurii fi meeshaalee irratti argaman ragaa safartuu ti; sadarkaa yaalii miti.
Hirriba
Qulqullina murtii kennuuf hin sadarkaa’ineRagaan dammaqinaan eeguu, tilmaama qulqullina murtii kennuu miti.
Hirriba dhabuu xiyyeeffannoo irratti dhiibbaa geessisuu danda’a; garuu ragaan dammaqinaan eeguu wajjin wal simatu fedhiin balaa nama tokkoo yookaan murtiin jireenya dhugaa hammam akka jijjiiramu hin ibsu. 9
Dhiphina
Ragaan muraasaSadarkaa kuufame: dhiphina yeroo gabaabaa → murtii balaa qabu.
Sadarkaan jiraachuu isaa waliin wal simatu Gadi dha. Bu’aan hojii irratti fi filannoon balaa qabu faayidaa qabaachuu irratti hundaa’a; “balaa caalaa fudhachuu” jechuun murtii hunda keessatti murtii gadhee jechuu miti. 10
Sochii qaamaa
Ragaan gahaan hin jiruSadarkaa kuufame: dandeettii yaaduu waliigalaa; balaa jaallachuu miti.
Sadarkaan sochii qaamaa fi dandeettii yaaduu bal’aa Gadi baay’ee dha. Kun murtii maallaqaa fooyya’aa, filannoo nageenya qabu yookaan dhiibuu baaloonaa irratti jijjiirama murtaa’e hin mirkaneessu. 11
Umurii
Walbira qabuu umuriiFilannoo fi raawwii hojii madaalame addaan hiikamuu qabu.
Shaakala
Ragaan gahaan hin jiruSadarkaa kuufame: barsiisuu loogii yaadaa hir’isu → raawwii hojii loogii yaadaa.
Sadarkaan argamuu isaa waliin wal simatu Gadi baay’ee dha. Gaaffilee yookaan bu’aa hojii beekamaa barachuun qabxii fooyyessuu danda’a; haala hojii hin wal fakkaanne keessatti murtii fooyya’aa ta’e agarsiisuu garuu hin mirkaneessu. 12
Meeshaalee
Ragaa haala hojiiHaalli gaaffii, kaka’umsi fi yaadni deebii, akkasumas mala galchuu, dhiibbaa qabu.
Taphi gabaabaan iskiriinii fi qorannoon kaka’umsa maallaqaa qabu haala adda addaati. Bu’aa kamiyyuu walbira qabuuf seera bu’aa fi akkaataa bu’aan agarsiifamu waliin galmeessi. 6
Wanti gara hojii biraatti darbu maali, maaltu hin darbu?
Tapha shaakaluun murtii bakka hundatti fooyyessuu irraa adda
Tapha kaardii keessatti, tuullaan kaardii kamtu bu’aa akka kennu barachuun raawwii hojii keessatti barbaadamu keessaa tokko. Qabxiin irra deddeebi’amee fooyya’uun haala taphaa sana barachuu agarsiisuu danda’a; dandeettiin murtii waliigalaa jijjiirame jechuu miti. Gaaffiin loogii yaadaa immoo gowwoomsaa isaa duraan beekuu waan dandeessuuf salphachuu danda’a. Kun jijjiirama hojii dhugaa ti; garuu daangaa murtaa’e qaba. 7 12
Sakatta’iinsi leenjii waliigalaa fooyya’iinsi gara bu’aawwan hin shaakalamnee fi hiika qabanitti darbu moo hin darbu jedhu gaafata. Murtii kennuu irratti, gaaffii haaraa fakkaatu garuu gowwoomsaa duraan baratame fayyadamu irratti milkaa’uun qofti gahaa miti. Murtii maallaqaa, fayyaa yookaan nageenyaa ilaalchisee himannaa dhiyeessuuf ragaa haalota sana keessatti argame barbaachisa. 13
Filannoo guyyaa guyyaa tokko irratti, filannoowwan, tilmaamoota bu’uuraa fi sababoota kee bu’aan osoo hin mul’atin dura barreessuun, booda waan baratte deebitee ilaaluun si gargaara. Kaartaa yaadaa fi galmee dogoggoraa keenya galmee sana qabachuuf fayyadamuu dandeessa. Bu’aan qofti murtiin jalqabaa ragaa ture gaarii fayyadame moo hin fayyadamne hin ibsu: murtiin haala mirkanaa’aa hin taane keessatti madaalawaa ta’e illee bu’aa hin mijanne fiduu danda’a.
03 / Yaaliitii walbira qabi
Helibrain irratti yaali
Kaayyoo taphoota tokkoon tokkoo yaadatti qabattee taphadhu. Qabxiin tokko dhiibuu, maallaqa, barachuu yookaan taphattoota biroo wajjin wal simuu keessaa maal akka calaqqisiisu dubbisi. Bu’aawwan adda addaa gara sadarkaa balaa dhuunfaa tokkootti walitti hin makiin.
Gaaffileen qorumsa murtii ibsa gaaffii fi deebii jalqabaa irratti yaaduuf affeeru. Taphi karoorsuu tarkaanfiiwwan hojii ifa taasisu waan ta’eef asitti hojii ollaa ta’ee dabalame. Taphoonni kunneen murtii dhuunfaa bu’aa guddaa qabuuf gorsa bakka hin bu’an; meeshaaleen as jiran tilmaama bu’uuraa fi raawwii hojii qorachuuf carraa kennu.
Qorannoowwanii fi taphoota
Tapha balaa baaloonaa
Badhaasa, wanta mirkanaa’aa hin taane fi bu’aa fudhachuu qoradhu.
Tapha kaardii tuullaa afurii
Seerri bu’aa dhokatee jiru keessatti badhaasaa fi kasaaraa baradhu.
Giddugaleessa keessaa 2/3 tilmaami
Taphattoonni biroo maal akka tilmaaman yaadi.
Gowwoomsaa murtii
Ibsa gaaffii, baasii duraan ba’e fi deebii jalqabaa hawwatu irratti yaadi.
Qorannoo Masaraa Landan
Kaayyoo ifa ta’e bira ga’uuf tartiiba gochaa karoorsi.
Gaaffii xiinxala guyyaa
Rakkoo ulaagaa murtaa’e qabu, deebii ifa ta’een furi.
Meeshaalee fi shaakala
Deebiiwwan walqabatan
Kuusaan keenya deebiiwwaniiammatti gaaffii dandeettii kanaaf qofa ta’e hin qabu. Qajeelfamni kunii fi maddoonni isaa bakka itti jalqabdu dha.
Gaaffilee yeroo baay'ee gaafataman
Baaloona caalaa dhiibuun murtii gadhee nan kenna jechuu dhaa?
Lakki. Dhiibuun kaka’umsa taphaa, eegumsa baratamee fi balaa jaallachuu irratti hundaa’a. Baay’inni dhiibuu qabxii waliigalaa qulqullina murtii kennuu madaalu miti. 5
Namoonni umuriin isaanii guddate hundi of eeggannoo caalaa qabu?
Akkaataan giddugaleessaa damee balaa fi mala safartuu irratti hundaa’a. Bu’aan looterii tokko nama umuriin isaa guddate hunda yookaan murtii hunda ibsuu hin danda’u. 1
Gowwoomsaa gaaffichaa barachuun loogii yaadaa koo balleessaa?
Gaaffilee sana baruun raawwii gaarii fiduu danda’a. Sadarkaan ragaa keenya barsiisuu bal’aa loogii yaadaa hir’isuuf Gadi baay’ee dha; ragaa gara haalota birootti darbuu irratti argame addaa barbaachisa. 12
Wabiiwwan
Hidhamtoonni gara DOI isa jalqabaatti yookaan galmee maddaatti geessu. Walbira qabuun qorannoo hojiiwwan wabii keessatti caqasaman ibsa; garuu hojiiwwan biraawzariin keenya mirkaneessa jechuu miti.
- Josef et al. (2016). Stability and change in risk-taking propensity across the adult life span..
- Tisdall et al. (2016). Risk taking across the life span: A comparison of self-report and behavioral measures of risk taking..
- Rangel et al. (2008). A framework for studying the neurobiology of value-based decision making.
- Bechara et al. (1994). Insensitivity to future consequences following damage to human prefrontal cortex.
- Lejuez et al. (2002). Evaluation of a behavioral measure of risk taking: The Balloon Analogue Risk Task (BART)..
- White et al. (2008). Test-retest characteristics of the Balloon Analogue Risk Task (BART)..
- Steingroever et al. (2012). Performance of healthy participants on the Iowa Gambling Task..
- Nagel (1995). Unraveling in Guessing Games: An Experimental Study.
- Lim et al. (2010). A meta-analysis of the impact of short-term sleep deprivation on cognitive variables..
- Starcke & Brand (2016). Effects of stress on decisions under uncertainty: A meta-analysis..
- Singh et al. (2025). Effectiveness of exercise for improving cognition, memory and executive function: a systematic umbrella review and meta-meta-analysis.
- Swaryandini et al. (2025). Systematic review and meta-analysis of educational approaches to reduce cognitive biases among students.
- Simons et al. (2016). Do “Brain-Training” Programs Work?.