Gowwoomsaa murtii: deebiin kee inni jalqabaa sirrii ta'aa?

Murtoowwan xixiqqoon karaa dogoggoraa nama hawwatu dhoksuu danda'u. Haala gabaabaa keessa darbii, deebii kee isa jalqabaa ilaali, dhuma irrattis sababa isaa hubadhu. Daqiiqaa 5–8, bilisaa, galmaa'uun hin barbaachisu.

Garee Helibrain irraaRobert(Afaan Ingiliffaa) gamaaggale; barataa PhD damee baayoo-fiiziksii irratti maxxanfameYeroo dhumaaf irratti gamaaggamame

Tapha kana akkamitti taphatta

Gaaffileen Helibrain haaraan 17 jiru. Odeeffannoo kenname qofa fayyadamuun filadhu. Gaaffileen tokko tokko hammam akka ofitti amantuus si gaafatu. Daangaan yeroo hin jiru; osoo hin dhiyeessin dura deebitee ilaaluu dandeessa. Ibsi bu'aa kee booda mul'ata, kanaaf deebiiwwan itti aanan hin saaxilu.

Gaaffileen kun bifa shanitti dhiyaatu: ibsa gaarii fi hamaa wal bira qabanii ilaaluun murtii wal-simaa kennuu, maallaqa ykn yeroo deebisanii argachuun hin danda'amne dagachuu, seera murtii ifa ta'e hordofuu, ofitti amantii sirrii ta'uu wajjin wal-simsiisuu, fi deebii jalqabaa nama hawwatu irra deebi'anii qorachuu.

Bu'aan kee akkamitti shallagama

Tajaajilichi bifa gaaffii hunda ulfaatina wal-qixa kennee qabxii tapha waliigalaa tokko kenna. Gaaffileen ibsa wal-faallessu qaban filannoo wal-simaa ta'eef qabxii kennu. Gaaffileen seeraa, baasii darbee fi of-qorannoo, yaada kenname jalatti deebii irra caaluuf qabxii kennu. Gaaffileen ofitti amantii, deebii sirrii ta'ee fi itti amantii qabuuf qabxii kennu; dogoggora irratti ofitti amantii cimaa qabaachuun dogoggora irratti shakkii qabaachuu caalaa qabxii hir'isa. Sadarkaan ofitti amantii qofaan qabxii olaanaa hin argamu.

Bu'aan kee tuuta bal'aa keessatti yeroo jalqabaaf ulaagaa guutanii taphatan biroo wajjin wal bira qabama. Namoonni gahaan osoo hin taphatin, fuulli kun taphoota meeqa akka jiran agarsiisa. Walbira qabamni kun daawwattoota tapha kanaa ibsa malee uummata waliigalaa miti.

Gaaffii tokko tokkoof ibsa ni agarsiifna, garuu deebii muraasa irraa ka'uun ati loogii murtaa'e qabda jennee si hin moggaafnu. Taphni gabaabaan loogii tokkoon tokkoof amala dhuunfaa tasgabbaa'aa ta'e murteessuuf ragaa gahaa miti.

Bu'uura saayinsii bifa gaaffilee kanaa

Tuuti gaaffilee Dandeettii Murtii Kennuu Ga'eessotaa (Adult Decision-Making Competence) gama murtii kennuu hedduu qorata; isaan keessaa dhiibbaa dhiyeessuu, baasii deebisanii argachuun hin danda'amne, seerota murtii fi ofitti amantii jiru [1]. Qorannoon yaada hubannoo irratti taasifamu deebii jalqaba nama hawwatu irra deebi'anii ilaaluu qorata [2]. Yaadawwan kun bu'uura bifa gaaffilee as jiraniiti.

Gaaffiin as jiru hundi Helibrain'f barreeffame. Gaaffilee A-DMC ykn Qormaata Yaada Hubannoo isa jalqabaa irraa hin garagalchine. Ragaan isaanii irratti maxxanfame sirrii ta'uu fi amanamummaan gaaffilee keenyaaf hin darbu. Kun tapha murtii barnootaaf ooluudha; qabxii A-DMC mirkanaa'e, qabxii IQ ykn murtoowwan jireenya kee tilmaamu miti.

Gaaffilee yeroo baay'ee gaafataman

Irra deebi'ee taphachuun fooyya'uu nan danda'aa?

Ibsa tokko beekuun yeroo baay'ee yaalii itti aanu salphisa. Kun hibboo barachuuf ni fayyada, garuu dandeettiin murtii waliigalaa fooyya'e jechuun hin mirkaneessu. Qabxii yeroo irra deebi'anii taphachuu akka shaakalaatti ilaali.

Ofitti hammam akka amantu maaliif gaafattu?

Gaaffileen ofitti amantii, hammam akka mirkanaa'aa taate deebiin kee sirrii ta'uu isaa wajjin wal bira qabu. Tuuti gabaabaan tokko ofitti amantii garmalee sirriitti safaruu hin danda'u. Bifti gaaffii kun bu'aa walitti qabame keessatti gahee qaba; maqaa dhuunfaa addaa hin ta'u.

Bilisaa dhaa?

Eeyyee. Gaaffileen, ibsoonni fi bu'aan kee bilisa. Galmaa'uun hin barbaachisu.

Qorannoowwan walqabatan

Qorannoowwan sammuu bilisaa 43 hunda ilaali

Kana irratti guyyaa guyyaan hojjechuu barbaaddaa? Appiin Helibrain (ammaaf Afaan Ingiliffaan) karoora bilisaa fi karoora kaffaltii qabu qaba.

Maddoota

  1. Bruine de Bruin W, Parker AM, Fischhoff B (2007). Individual differences in adult decision-making competence. Journal of Personality and Social Psychology 92(5):938–956. doi.org/10.1037/0022-3514.92.5.938
  2. Frederick S (2005). Cognitive reflection and decision making. Journal of Economic Perspectives 19(4):25–42. doi.org/10.1257/089533005775196732

Fuulli kun akkamitti qophaa'e: gareen Helibrain qorannoowwan armaan olitti tarreeffaman irraa barreesse; Robert(Afaan Ingiliffaa) (barataa PhD damee baayoo-fiiziksii) immoo Sadaasa 4, 2026 irratti gamaaggale. Maddoonni yeroo jijjiiraman fuula kana ni haaromsina.