01 / Pfesesa
Ndi mini
Fhethu ha u shumela muhumbuloni, hu thuswaho nga zwine na zwi ḓivha
U fara nomboro ya luṱingo muhumbuloni lwa tshifhinganyana ndi u vhulunga mafhungo. U i dzudzanya hafhu, u i ṱanganyisa na iṅwe nomboro kana u imela tshiga tshayo tsha u thoma zwi ṱoḓa ndango. Muhumbulo wa u shumisa mafhungo a tshifhinganyana ndi fhethu ha tshifhinganyana ha u ita izwi. Zwine na zwi ḓivha zwa tshifhinga tshilapfu zwi ni thusa nga maipfi, phetheni na maano ane na a ḓowela; ndi ngazwo mutevhe u fanaho u tshi nga lelutshela mugudi wa tshenzhemo u fhira muswa. Vhukoni vhu ḓitika nga uri ni dzhia mini sa tshipiḓa tshi pfalaho. 2
Nga u angaredza ha sisiteme dza vhuluvhi, zwipiḓa zwa phanḓa na zwa parietal zwi thusa u vhulunga zwipikwa na u livhisa ṱhogomelo, ngeno sisiteme dza u pfa na luambo dzi tshi thusa u imela zwine zwa khou shumiswa. A hu na bogisi ḽithihi ḽa muhumbulo wa u shumisa mafhungo a tshifhinganyana, nahone tshibodzwa tsha kha burawuza a tshi sumbedzi uri ndi tshipiḓa tshifhio tsha vhuluvhi tsho shumaho nga maanḓa. Ndango ya mishumo ya muhumbulo na muhumbulo wa u shumisa mafhungo a tshifhinganyana zwi a ṱangana, fhedzi a si madzina a fanaho a mushumo muṅwe na muṅwe u konḓaho. 3
Mitambo ya Helibrain i ni sumbedza phambano iyi nga nḓila dzo fhambanaho. Ndingo ya u humbula nomboro i ṱoḓa uri ni dovholole mutevhe; n-back i ṱoḓa uri ni vhudzise arali tshithu tsha zwino tshi tshi fana na tsho vhonalaho mathomoni; mitambo ya u vhona na ya mutevhe i shumisa fhethu. Phambano idzi ndi dza ndeme u fhira uri ndi mutambo ufhio une wa bveledza tshibodzwa tshi vhonalaho tshi nṱha. Mvelelo yavhuḓi kha tshivhumbeo tshithihi i nga tshimbidzana na mvelelo ya vhukati kha tshiṅwe, zwi si ambi uri hu na ine ya khakhea. 4
Ri vhu kala hani
| Muṱa wa mishumo | Vhaṱoḓisisi vha vhudzisa mini | Zwiṅwe zwine zwa kwama tshibodzwa |
|---|---|---|
| U dovholola mutevhe wa nomboro u ya phanḓa | Dovhololani mutevhe wo ambiwaho nga mutevhe wo teaho | U pfa, u dovholola muhumbuloni, luvhilo lwa u sumbedzwa na mulayo wa u ima |
| U humbula mutevhe wo ṱanganyiswaho | Humbulani zwithu musi ni tshi khou tandulula thaidzo vhukati hazwo | Ṱhoḓea dza u vhulunga na dza u shumesa mafhungo |
| N-back | Vhambedzani tshithu tshiṅwe na tshiṅwe na tsho sumbedzwaho kale | U khwinisa mafhungo, u ṱalula na tsheo ya phindulo |
| U vhona tshanduko kha zwithu | Dzhiani tsheo arali mutevhe wo humbulelwaho wo shanduka | Tshivhalo tsha zwithu, u fhambana ha zwine zwa vhonala na u humbulela |
Idzi ndi nḓila dzi ṱumanaho dza u kala, fhedzi a si zwikalo zwi no shandulanywa. Mishumo ya u humbula mutevhe wo ṱanganyiswaho na ya n-back zwi fana fhedzi kha tshipiḓa tsha phambano dza muthu nga muthu. U vhidza ḽeveḽe ya n-back ya nṱha uri ndi vhukoni ha mutevhe wa nomboro, kana u i shandula ya vha IQ, zwi ṱoḓa vhuṱanzi ha u thoma ha uri u kala ho teaho. 4
Mutambo washu wa u humbula nomboro nga u vhona a si mulayo wa u pfa nomboro wo shumiswaho kha ṱhoḓisiso ya mutevhe wa nomboro ya Woods na vhaṅwe. Mushumo wavho u sumbedza uri mutevhe mulapfu vhukuma, tshivhalo tshoṱhe tsha phindulo dzo teaho na tshikalo tsha vhukati tsha mutevhe tsho ḓoweleaho zwi bveledza phindulo dzo fhambanaho naho zwi tshi wela kha muṱa muthihi wa mishumo. Vhulungani mulayo na nḓila ya u vhalela tshibodzwa musi ni tshi ṱalusa mvelelo. 5
Miṅwaha na ndinganiso: ndi ndinganiso ifhio yo teaho?
Thebulu i tevhelaho i sumbedza zwibodzwa zwa mutevhe wa nomboro zwo skalwaho, hu si tshivhalo tsha nomboro, kha sampuli ya vhuimo ya VhaChina ya Ye na vhaṅwe. Tshikalo tsho vhumbwa nga vhashelamveledzani vhoṱhe vha 723, nga vhukati ha 10 na u phaḓalala ha 3; zwibodzwa zwa vhukati ha zwigwada izwi zwa miṅwaha a zwo ngo lugiselwa miṅwaha nga tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe. Vhashelamveledzani vho vha vhaaluwa vha miṅwaha ya 18–59 vhane vha vhala Tshimandarin. 6
| Miṅwaha | Tshibodzwa tsha vhukati tsho skalwaho | U phaḓalala ho ḓoweleaho |
|---|---|---|
| 18–29 | 11.22 | 2.87 |
| 30–39 | 9.89 | 2.92 |
| 40–49 | 9.13 | 2.77 |
| 50–59 | 8.93 | 2.84 |
Vhubvo: thebulu ya miṅwaha ya thero, tshipiḓa A. Pfunzo na nḓila ya mutevhe wa nomboro zwo khetheaho ndi zwa ndeme. A hu na tshibogisi kha izwi tshine tsha sumbedza percentile ya Helibrain. Iṅwe ṱhoḓisiso khulwane ya kha inthanethe yo wana uri mishumo ya muhumbulo wa u shumisa mafhungo a tshifhinganyana yo swika kha nṱha nga miṅwaha ya 30, zwa sumbedza uri mushumo na sampuli zwi shandula tshivhumbeo tsha girafu. Idzi ndi ndinganiso dza zwigwada, a si vhuporofita ha zwine zwa ḓo itea kha muthu muthihi. 7
02 / Sedzani nyimele
Zwine zwa vhu kwama
Zwilebulu zwa vhuṱanzi zwi fhindula uri “hu na masiandoitwa kha heyi mvelelo?” A zwi fulufhedzisi uri hu ḓo vha na khwiniso yo tiwaho. Arali Helibrain yo vhea tshikalo tsha vhuṱanzi, tshigwada tsha vhathu na mvelelo zwi dzula zwo ṱumanywa natsho. “A yo ngo vhewa tshikalo” zwi amba uri a ri na tshikalo tshi elanaho; a zwi ambi uri a hu na masiandoitwa. Mvelelo dza miṅwaha na zwishumiswa ndi vhuṱanzi ha nḓila ya u kala, a si zwikalo zwa ngalafho.
U eḓela
Vhuṱanzi havhuḓiTshikalo tsho vhulungwaho: u sa eḓela na kathihi → u tea ha muhumbulo wa u shumisa mafhungo a tshifhinganyana; vhunzhi ndi vhaaluwa vha re na mutakalo wavhuḓi.
U sa eḓela na kathihi zwi nga tshinya kushumele kwa muhumbulo wa u shumisa mafhungo a tshifhinganyana. Tshikalo tsha vhuṱanzi tsha uri vhupo uho vhu hone ndi vhukati; a tshi sumbedzi uri tshibodzwa tshaṋu tshi ḓo shanduka nga nḓila ifhio nga murahu ha vhusiku vhuthihi vhu sa athu eḓelwa zwavhuḓi. 8
Tshikhuwa
Vhuṱanzi vhu re na mikanoTshikalo tsho vhulungwaho: tshikhuwa tsha tshifhinganyana → muhumbulo wa u shumisa mafhungo a tshifhinganyana.
Tshikhuwa tsha tshifhinganyana kha vhuimo ha maabara tshi nga thithisa muhumbulo wa u shumisa mafhungo a tshifhinganyana, zwihuluhulu musi mushumo u tshi ṱoḓa mafulufulu manzhi. Tshikalo tshashu tsha uri vhupo uho vhu hone tshi re fhasi; mvelelo dzi ḓitika nga tshithu tshi vhangaho mutsiko na tshifhinga tsha mushumo. 9
Vhuḓavhidzano
Vhuṱanzi vhu si gathiTshikalo tsho vhulungwaho: vhuḓavhidzano ho angaredzwaho ha zwivhalo zwinzhi → muhumbulo nga u angaredza.
Ndovhedzo yashu yo angaredzwaho ya vhuḓavhidzano i na vhungoho vhu re fhasi vhukuma. A i sumbedzi uri muthu a re na mutakalo wavhuḓi u ḓo wana nṱhunguludzo i fulufhedzisaho ya muhumbulo wa u shumisa mafhungo a tshifhinganyana, nahone a i ṱanzieli uri ndingo yashu ya vhuḓavhidzano ndi ṱhoḓisiso ya u lingedza. 10
Miṅwaha
Ndinganiso dza miṅwahaMvelelo ya u kala; a si tshikalo tsha mushumo wa u shandula tshiṅwe tshithu.
Shumisani sampuli ya vhuimo i shumisaho mushumo, nḓila ya u vhalela na zwigwada zwa vhathu zwi fanaho. Thebulu ya miṅwaha hafha ndi vhuṱanzi ha u pfesesa nyimele, a si mulayo wa uri muthu muṅwe na muṅwe u xelelwa nga tshivhalo tshi sa shanduki. 6
U ḓowela
Vhuṱanzi vhu si gathiTshikalo tsho vhulungwaho: mvelelo dza u gudisa muhumbulo u ya kha miṅwe mishumo ya muhumbulo wa u shumisa mafhungo a tshifhinganyana.
Mvelelo yavhuḓi kha mushumo wo gudiswaho a dzi fani na u kona u shumisa zwe na zwi guda kha miṅwe mishumo. Tshikalo tshashu tsha u kona u shumisa zwe na zwi guda kha mishumo i fanaho tshi na vhungoho vhu re fhasi vhukuma; maano e na a ḓowela na zwithu zwi dovhololwaho zwi nga engedza tshibodzwa tsha mutambo hu si na khwiniso yo angaredzaho. 11
Zwishumiswa
Vhuṱanzi ha u pima tshifhingaMvelelo ya u kala; a si tshikalo tsha mushumo wa u shandula tshiṅwe tshithu.
Nḓila ya u sumbedza zwithu kha tshikirini na tshifhinga tsha u dzhenisa phindulo zwi nga fhambana kha zwishumiswa. Shumisani tshishumiswa na maitele a fanaho musi ni tshi dovholola sesheni, zwihuluhulu arali tshifhinga tsha u sumbedza kana luvhilo lwa u fhindula zwi tshi shela mulenzhe. 12
Ndi mini tshi fhiriselwaho kha miṅwe mishumo, nahone ndi mini tshi sa fhiriselwi?
Khwiniso i na hune ya ya hone
U guda mushumo zwi nga ita uri ni khwine kha wonoyo mushumo. Mbudziso i konḓaho ndi ya uri khwiniso yeneyo i a swika na kha mishumo miṅwe miswa ine ya shumisa maitele a fanaho naa. Ṱhoḓisiso dza u gudisa n-back dzi sumbedza uri hu na vhukwamani: tshanduko ya kushumele i ḓitika nga uri mvelelo i fanela hani na mushumo wo gudiswaho. A zwi ambi uri ḽeveḽe ya mutambo yo engedzeaho i sumbedza vhukoni ha muhumbulo ho angaredzwaho ho engedzeaho. 11
U kona u shumisa zwe na zwi guda kha zwiṅwe zwithu zwa kule zwi amba khwiniso kha mvelelo i sa ṱumani ho leluwaho na mushumo wo gudiswaho, sa vhuṱali, u swikelela pfunzo kana u ita mishumo ya ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe. Tsenguluso khulwane yo angaredzaho ya u gudisa muhumbulo wa u shumisa mafhungo a tshifhinganyana a yo ngo wana vhuṱanzi vhu pfalaho ha mbuyelo khulwane dza u kona u shumisa zwe na guda kha zwithu zwa kule. Ngauralo, mitambo ya Helibrain i ni ṋea nḓowetshumo na nḓila ya u sedza kushumele kha mushumo; a ri i sumbedzi sa nḓila ya u engedza vhuṱali. 13
Phambano ya ndeme ya kushumisele ndi vhukati ha u shandula vhukoni haṋu na u shandula zwine mushumo wa ṱoḓa. Notsi, tshifanyiso kana u ṅwala mbalo ya vhukati zwi nga fhungudza mafhungo ane na tea u dzula no a vhulunga muhumbuloni. Zwenezwo ndi u shumisa tshishumiswa tsha nnḓa nga nḓila yavhuḓi, a si vhuṱanzi ha uri tshishumiswa tsho shandula vhukulu ha muhumbulo waṋu. Zwishumiswa zwashu zwa mimapa ya mihumbulo na zwa u guda zwi thusa u dzudzanya mushumo; vhuḓi hazwo vhu tea u sedzwa kha wonoyo mushumo.
03 / Lingedzani ni vhambedze
Lingedzani kha Helibrain
Thomani nga mushumo wa u vhulunga mafhungo, ni dovhe ni ite wa u khwinisa mafhungo, ni vhale ṱhalutshedzo dza hone dzo fhambana. Ṅwalani uri no shumisa nḓila ifhio ya u dzhenisa mafhungo, arali no dovholola maipfi nga ipfi kana no a vhea nga zwigwada, na uri mushumo wo vha u tshi ḓivhea naa. Tshibodzwa tsha “tsha khwine u fhira zwoṱhe” nga murahu ha u lingedza lunzhi tshi fhindula mbudziso yo fhambanaho na tshibodzwa tsha sesheni ya u thoma.
Khadhi dzi re afho fhasi dzi sumbedza phambano vhukati ha u ḓowela mushumo na zwishumiswa zwa u dzudzanya mafhungo. A dzi ṱanganyi zwibodzwa zwaṋu zwa muhumbulo wa u shumisa mafhungo a tshifhinganyana dza vha percentile nthihi. Arali ni tshi ṱoḓa u ḓivhambedza nga vhuronwane, vhulungani nyimele dzi fanaho nahone ni sedze maitele a sesheni nnzhi, hu si u lingedza huthihi hune ha mangadza.
Ndingo na mitambo
Ndingo ya u humbula nomboro
U humbula mutevhe u u vhona; a zwi fani na u pfa nomboro.
Ndingo ya u humbula zwine wa vhona
Humbulani fhethu kha phetheni yo sumbedzwaho lwa tshifhinganyana.
Ndingo ya u humbula mutevhe
Dovhololani fhethu nga mutevhe wo teaho.
Ndingo ya chimpanzi
Humbulani fhethu ha nomboro musi dzi sa athu dzumbiwa.
Ndingo ya luvhilo lwa mbalo
Shumisani u vhulunga mafhungo lwa tshifhinganyana musi ni tshi ita mbalo; u ḓivha mbalo zwi a thusa na hone.
Ndingo ya IQ
Ndingo nnzhi dzine dza katela muhumbulo khathihi na zwiṅwe zwipiḓa.
Zwishumiswa na nḓowetshumo
Tshigudisi tsha u humbula nomboro
Nḓowetshumoni nga vhulapfu ha nomboro he na nanga; a si ndingo ya u kala vhuimo.
Tshigudisi tsha u humbula garaṱa
Nḓowetshumoni u dovholola mutevhe nga maano o dzudzanywaho.
Mapa wa mihumbulo
Ṅwalani vhushaka kha siaṱari u fhungudza zwine zwa fanela u dzula muhumbuloni.
Mubveledzi wa u dovholola nga zwifhinga zwo khetheaho
Dzudzanyani u dovholola nga murahu; izwi zwi thusa u guda zwa tshifhinga tshilapfu.
Ndingo ya mutakalo wa muhumbulo
Sedzani mishumo ya muhumbulo yo fhambanaho ni sa i ṱanganyi ya vha tsenguluso ya vhulwadze.
Phindulo dzi elanaho na hezwi
- Ndingo ya u humbula nomboro nga u dzi pfa i fana na ya u humbula nomboro nga u dzi vhona? →
- Tshivhalo tsha vhukati tsha IQ nga miṅwaha ndi tshifhio? →
- Nḓowetshumo ya muhumbulo i nga khwinisa IQ yau? →
- U khethekanya mafhungo zwi thusa hani u humbula nomboro nnzhi? →
- Ndi ngani u humbula nomboro nga u i humbulela murahu zwi tshi anzela u vha zwiṱuku kha u i humbulela phanḓa? →
- Ndingo dza IQ dza kha inthanethe dzi a fulufhedzea lungafhani? →
- Muthu wa nga muthu u kona u humbula nomboro nngana? →
- Muhumbulo wa tshifhinganyana u nga fara zwithu zwingana? →
- Zwikero zwa IQ zwa 115, 130 na 145 zwi na phesentheili ya vhukuma zwingana na mini? →
- U dovholola ndingo ya IQ zwi nga engedza maraga au? →
- Naa u humbula zwifanyiso sa foto ndi zwa vhukuma? →
- N-back nthihi yo fhambanaho hani na N-back mbili? →
- Ndingo ya n-back i kala mini zwa vhukuma? →
- Tsh score ya IQ yavhuḓi ndi ifhio? →
Mbudziso dzine dza anzela u vhudziswa
Muhumbulo wa u shumisa mafhungo a tshifhinganyana u fana na muhumbulo mupfufhi naa?
Zwi a ṱangana. U vhulunga ha tshifhinganyana hu ita uri mafhungo a wanale lwa tshifhinganyana; mishumo ya muhumbulo wa u shumisa mafhungo a tshifhinganyana kanzhi i dovha ya ṱoḓa u khwinisa mafhungo kana u shumesa ngao. Phambano i ya nga ṱhalutshedzo ya mushumo. 2
Nomboro dza 7 ndi tshibodzwa tsho ḓoweleaho tsha muhumbulo wa u shumisa mafhungo a tshifhinganyana naa?
Vhukoni ha u humbula mutevhe wa nomboro vhu ḓitika nga nḓila ya u sumbedza na u vhalela. Mutevhe wa nomboro dza 7 une na u ḓowela na mutevhe u sa ḓivhei wa zwipiḓa zwa 7 a zwi ṱoḓi vhukoni vhu fanaho kha muhumbulo. 5
Ḽeveḽe ya n-back ya nṱha i amba IQ ya nṱha naa?
Hai. A hu na nḓila yo ṱanzielwaho ya u shandula ḽeveḽe nthihi ya n-back ya vha IQ. Vhuṱanzi ha u gudisa muhumbulo a vhu sumbedzi uri vhuṱali ho angaredzwaho vhu a engedzea. 13
Vhubvo
Zwithu zwi ṱumanywaho zwi isa kha DOI ya mathomo kana rekhodo ya vhubvo. Ndinganiso dza ṱhoḓisiso dzi ṱalusa mishumo yo bulwaho; a dzi khwaṱhisedzi uri kuvhonele kwa burawuza yashu ku a kala zwine kwa tea u zwi kala.
- Cowan (2001). The magical number 4 in short-term memory: A reconsideration of mental storage capacity.
- Conway et al. (2005). Working memory span tasks: A methodological review and user’s guide.
- Diamond (2012). Executive Functions.
- Redick et al. (2013). Complex span and n-back measures of working memory: A meta-analysis.
- Woods et al. (2010). Improving digit span assessment of short-term verbal memory.
- Ye et al. (2022). The Chinese Brief Cognitive Test: Normative Data Stratified by Gender, Age and Education.
- Hartshorne & Germine (2015). When Does Cognitive Functioning Peak? The Asynchronous Rise and Fall of Different Cognitive Abilities Across the Life Span.
- Lim et al. (2010). A meta-analysis of the impact of short-term sleep deprivation on cognitive variables..
- Shields et al. (2016). The effects of acute stress on core executive functions: A meta-analysis and comparison with cortisol.
- Singh et al. (2025). Effectiveness of exercise for improving cognition, memory and executive function: a systematic umbrella review and meta-meta-analysis.
- Soveri et al. (2017). Working memory training revisited: A multi-level meta-analysis of n-back training studies.
- Anwyl-Irvine et al. (2020). Realistic precision and accuracy of online experiment platforms, web browsers, and devices.
- Melby-Lervåg et al. (2016). Working Memory Training Does Not Improve Performance on Measures of Intelligence or Other Measures of “Far Transfer”.