U dovholola ndingo ya IQ zwi nga engedza maraga au?

Idzi ndi mvelelo dza Ṱafula 2. U vhambedza ha u thoma ho katela pfunzo dza 122 na vhafunzi vha 153,185; u vhambedza hu tevhelaho ho shumisa zwigwada zwiṱuku. A zwo ngo fanela u dzhiiwa sa mutevhe muthihi wa vhagudi kana u humbulela uri mvelelo dzi ḓo dzula dzi tshi engedzea. Mvelelo ndi tshanduko ya vhukati yo linganyiswaho kha ndingo dza muhumbulo dzo fhambanaho, a si vhuporofita ho livhaho ha mvelelo ya IQ ine wa ḓo i wana. Scharfen et al., 2018

Ndi mini zwine zwa nga khwiniswa musi hu tshi dovhololwa ndingo?

U ḓowela ndaela, tshivhumbeo tsha mbudziso, maano na nyimele ya ndingo zwi nga kwama maitele a muthu. Tsenguluso ya u dovholola ndingo i sedza zwithu zwine zwa shandula mvelelo, ngauri vhuhulu ha u engedzea vhu ya nga maitele na tshifhinga tsho fhiraho. Mvelelo ya vhuvhili ine ya vha khwine a i sumbedzi yoṱhe uri ndi maitele afhio o shandukaho kana u khwaṱhisedza u engedzea ha muhumbulo nga u angaredza. Scharfen et al., 2018

Mbudziso dza zwivhumbeo zwa maṱanganyi dzi sumbedza thaidzo iyi: u dzi fhindula zwi ṱoḓa u wana na u shumisa milayo yo vhalaho nga tshifhinga tshithihi. U ḓivha lushaka lwa mushumo kana u elelwa mbudziso zwi nga shandula zwine ndingo ya nga murahu ya zwi kala. Tsenguluso ya maitele ya Carpenter na vhashumisani nayo i amba nga ha zwine zwa ṱoḓea kha u humbula, ngeno tsenguluso ya Raven i tshi ombedzela ndeme ya ndeme dzo teaho dza u vhambedza. Carpenter et al., 1990 Raven, 2000

Naa ndi nga bvisa tshivhalo tsho tiwaho tsha nḓowedzo?

Hai. Mvelelo yo angaredzwaho a i iti uri hu vhe na tshivhalo tshithihi tsha u lugisa maraga tsha muthu muṅwe na muṅwe. U shumisa vhukati ha tshigwada kha muthu muthihi zwi litsha phambano dza ndingo, u ṱangana nayo na nyimele dza u dovholola. Ndaela dza u shumisa ndingo dzi ṱoḓa ṱhalutshedzo yo teaho kha ndingo ine ya khou shumiswa na ndivho yayo; u tou bvisa tshivhalo tsho tiwaho a zwi khwaṱhisedzi uri mvelelo ndi dza vhukuma. International Test Commission, 2001

Ndi ngani u shandula mvelelo iyi ya vha mbalo dza IQ zwi na khombo

U reha mvelelo yo linganyiswaho nga 15 zwi nga vhonala zwi tshi leludza, fhedzi tsenguluso i katela mvelelo dza muhumbulo dzo fhambanaho nahone i shumisa nḓila yayo ya u linganyisa. Mvelelo ya IQ ya vhukati ya 100 na SD ya 15 ine ya shumiswa nga vhunzhi a i iti uri mvelelo iṅwe na iṅwe kha ngudo i vhe tshanduko ya mbalo dza IQ i fanaho ya muthu. Shumisani tshivhumbeo tsha mvelelo yo kaliwaho, ni songo sika mbalo yo livhaho ya u engedzea. Scharfen et al., 2018 Neisser et al., 1996

Muvhigo wa mvelelo yo waniwaho kha ndingo u katela na u sa khwaṱha ha ndingo. Phambano vhukati ha mbalo mbili dzo vhigwaho i fanela u ṱalutshedzwa hu tshi tevhelwa milayo ya ndingo, tshifhinga tsho fhiraho na mafhungo a fulufhelo, hu si u vhambedza madzina a mvelelo fhedzi. Pearson, 2020

Naa mvelelo i sa shanduki i tandulula thaidzo?

U fulufhedzea ha ndingo na u ḓowela ndingo ndi zwithu zwo fhambanaho. Mushumo u nga sumbedza tshanduko i fanaho musi u tshi dovhololwa ngeno u tshi vhulunga mutevhe wa vhukoni ha muthu muṅwe na muṅwe, kana wa sumbedza phambano dzi sa fulufhedzei vhukati ha vhathu naho mvelelo ya vhukati i tshi khwaṱha. Pfunzo dza thaidzo ya u fulufhedzea dzi ri humbudza uri zwenezwi zwipiḓa zwa ndingo zwi fanela u sumbedzwa nga thungo. Hedge et al., 2017

Ṱhoḓisiso khulwane ya muhumbulo i dovha ya fhambanyisa zwipiḓa zwa maitele. Mutevhe wa mbudziso dza maṱanganyi dze wa ḓowela a u kali zwoṱhe zwa u humbula; ngauralo u khwinisa kha mushumo muthihi a zwi khwaṱhisedzi tshanduko i fanaho kha u humbula, vhukoni ha luambo na u elekanya. Hampshire et al., 2012

Ndi zwifhio zwine zwa pfala musi ni tshi tevhela mvelaphanḓa?

Ṅwalani ndingo dze na dzi ita kale, tshivhumbeo tsha ndingo na tshifhinga tsho fhiraho. Kha ndingo iṅwe na iṅwe ine mvelelo yayo ya vha ya ndeme, tevhelani milayo ya muthusi wa ndingo ya u dovholola. Kha mitambo ya u ḓitakadza, ṱalusani u khwinisa sa u khwinisa kha yeneyo mishumo nahone ni fhambanyise zwithu zwe na zwi dovholola kana u zwi elelwa kha zwithu zwiswa. Zwenezwi zwi vhulunga vhukoni vhune na vhu wana, ni sa ambi zwinzhi nga ha zwine ha sumbedza. International Test Commission, 2001 Scharfen et al., 2018

IQ i dzula yo vhambedzwa na vhathu vha miṅwaha i fanaho uri i vhe 100; u dovholola ndingo a zwi shanduli nḓila iyi ya u kala. Mbudziso ndi ya uri mvelelo ntswa yo tiwaho i sumbedza vhukoni ho lavhelelwaho nga nḓila yo teaho, hu tshi tevhelwa nyimele dza u ita ndingo. Neisser et al., 1996 Pearson, 2020