Ragaa fi lakkoofsota ijoo
| Amal | Qorannoo dheerina lakkoofsota dhaga'anii yaadachuu | Tapha lakkoofsa guutuu arganii yaadachuu |
|---|---|---|
| Odeeffannoo dhiyaatu | Lakkoofsota sagaleedhaan tartiibaan dhiyaatan | Lakkoofsota iskiriinii irratti argaman |
| Carraa gareessuu | Yeroo dubbifamuu fi tooftaa irratti hundaa'a | Gareessuu bakka mul'atuun of keessaa qabaachuu danda'a |
| Hiika bu'aa | Seerota yaadachuu fi dhaabuu qorannichaa barbaada | Seerota tapha sanaa barbaada |
| Jijjiirraa kallattiin | Hin beekamne | Hin beekamne |
Qorannoon dhageettii irratti hundaa'e namoota hawaasa keessaa 763 umuriin isaanii 18–65 ta'an hammate. Giddugaleessi aadaa gara fuulduraa 6.35 ture; garuu bu'aan olaanaan qorannoo bal'aa keessatti argame giddugaleessaan 6.77 ture. Garaagarummaan qorannoo tokko keessaa kun qofti, giddugaleessi maxxanfame hiika madaallii isaa waliin ibsamuu akka qabu agarsiisa. Woods et al., 2010
Odeeffannoo dhiyeessuun hojii kana maaliif jijjiira
Yaad-rimeewwan yaadannoo yeroo gabaabaa adeemsa bakka bu'umsaa fi to'annoo, kanneen akka qaamolee afaanii fi bakka-sammuu, adda baasu. Lakkoofsota barreeffaman afaaniin irra deebiin qindeessuunis ni danda'ama; kanaaf garaagarummaan kun isa tokko yaadannoo arguu qulqulluu, isa kan biraa immoo yaadannoo dhaga'uu qulqulluu jechuun ibsamuu hin danda'u. Akkaataa wanti itti dhiyaatuu fi namni maal akka godhu lamaan isaanii ni barbaachisu. Baddeley, 2012
Tartiiba guutuu yeroo tokko arguun caasaa isaa gareessuudhaaf mijataa gochuu danda'a. Qorannoon kuusaa garee (chunking) irra deddeebi'amuu danda'an akkamitti tartiiba gabaabsanii qindeessan qorata; bu'aan argamu caasaa kuufame ilaala malee lakkoofsa mallattoolee qullaa qofa miti. Guyyaa beekamaa ykn fakkii tartiibaa ijaan barame lakkoofsota wal hin qabanne irraa adda ta'ee yaadatamuu danda'a. Mathy et al., 2012 Miller, 1956
Bu'aan ijaan yaadachuu olaanaan yaadannoon cimaa ta'uu agarsiisaa?
Hojii fi haala qorannoo keessatti qoratameef qofa. Walbira qabuun yeroo itti mul'atu, carraa irra deddeebi'anii yaadachuu, bifa deebii fi seera dhaabuu illee jijjiira. Qorannoon mala dheerina yaadannoo wantoonni kun safartuu irratti dhiibbaa akka qaban ibsa. Bu'aan bifa tokko keessatti argame ofumaan hojii yaadannoo yeroo gabaabaa hunda keessatti bu'aa gaarii jechuu miti. Conway et al., 2005
Maal irratti hundaa'a?
Dandeettiin yaadannoo maxxanfame wal hin fakkaanne maaliif ta'uu danda'a
Ibsi Cowan waa'ee dandeettii daangeffame kutaa yaadannoo (chunks) haala irra deebi'anii yaadachuu fi gumaacha yaadannoo yeroo dheeraa xiqqeessuuf qophaa'e keessatti ilaala. Dheerinni lakkoofsota aadaa garuu adeemsa kanneenuma kana irraa faayidaa argachuu danda'a. Kanaaf tilmaama kutaa yaadannoo lakkaa'uu qullaa lakkoofsotaa wajjin walbira qabuun safartuu fi daangaa qorannoo adda addaa walitti makuu dha. Cowan, 2001
Shaakala yaadannoo cimaa fakkeenya ifa ta'e kenna: hirmaataan leenjifame beekumsa qindaa'e fayyadamuun tarree lakkoofsotaa baay'ee dheeraa yaadachuu barate; garuu dandeettiin kun gara wantoota wal hin qabanneetti walqixa hin ceene. Kun dandeettii shaakalaan argameef ragaa dha; kuusaan yeroo gabaabaa hundi lakkoofsa agarsiifame hamma guddachuutti dabaleef ragaa miti. Ericsson et al., 1980
Ulaagaan umurii fi saalaa hoo?
Ulaagaan madaallii bifa odeeffannoo, yeroo dhiyeessuu, afaan, tartiiba deebii fi mala qabxii kennuu wajjin walsimuu qaba. Hirmaattonni ga'eessota qorannoo dhageettii irratti hirmaatan jijjiirraa umrii ykn saalaa irratti sirreeffame, tapha biraawzarii ijaan hojjetamuuf, hin kennan. Giddugaleessa isaanii bifa interneetii hunda irratti hojiirra oolchuun wabii qorannoo faayidaa qabu sadarkaa dhuunfaa nama dogoggorsuuf geeddara. Woods et al., 2010 Conway et al., 2005
Of eeggannoon kun hojii lakkoofsotaa caalaas ni hojjeta: qorannoon walitti qabaa safartuun dheerina yaadannoo fi safartuun n-back walitti dhufeenya daangeffame qofa akka qaban, bakka walii bu'uu akka hin dandeenye agarsiisa. Kanaaf bu'aan yaadannoo lakkoofsotaa ijaan argame olaanaan qabxii n-back ykn tilmaama IQ beekamtii qabu miti. Redick et al., 2013
Of ilaaluuf, bifa tokkoon tokkoon isaa addaan qabadhu, yeroo mul'achuu fi seera deebii wal fakkaataa fayyadami, akkasumas tartiiba irra deebi'anii yaadattaa ykn gareessita ta'uu yaadannoo keessatti galmeessi. Filannoowwan kun walbira qabuu kee hiikamuuf salphisu; garuu ulaagaa namoota bakka bu'u ykn ragaa fayyaa hin uuman. Woods et al., 2010 Mathy et al., 2012
Qorannoo bilisaa kanaan walqabatu yaali
Qorannoo yaadannoo lakkoofsotaa
Qorannoo yaadannoo lakkoofsotaa ijaan arganii yaadachuu yaali; bu'aa isaa qabxii hojii qorannoo sanaa jedhii ibsi. Yoo qorannoo dheerina yaadannoo dhageettiis fayyadamte, addaan galmeessi. Milkaa'ina dheeraa bifa tokkoo giddugaleessa ykn bu'aa seera dhaabuu bifa biraa wajjin walbira qabu irraa of qusadhu.
Gaaffilee yeroo baay'ee gaafataman
Bu'aan dhageettii fi ijaan arguu walqixa ta'uu qabaa?
Maddoonni kun yaada kana hin mirkaneessan. Akkaataan dhiyeessuu, tooftaan fi madaalliin garaagarummaa qabaachuu danda'u. Woods et al., 2010 Baddeley, 2012
Lakkoofsota ijaan arguun yaadannoo afaanii fayyadamuu danda'aa?
Eeyyee. Namoonni wanta barreeffame afaaniin irra deebi'anii qindeessuu danda'u; bifa itti dhiyaatuun sirni yaadannoo tokko qofti akka gumaachu hin mirkaneessu. Baddeley, 2012
Bifoota kana keessaa tokko qorannoo IQ gaarii dhaa?
Kana jechuun ragaa mirkaneessaa sirrii barbaada. Faayidaan qabxii bifa murtaa'e keessatti argamu dandeettii sammuu waliigalaa ol'aanaa ta'uu hin mirkaneessu. Conway et al., 2005
Maddoota
- Woods et al. (2010). Madaallii dheerina lakkoofsotaa yaadannoo afaanii yeroo gabaabaa fooyyessuu.
- Cowan (2001). Lakkoofsi ajaa'ibaa 4 yaadannoo yeroo gabaabaa keessatti: dandeettii kuusaa sammuu irra deebi'anii ilaaluu.
- Miller (1956). Lakkoofsi ajaa'ibaa torba, ida'ama ykn hir'ina lama: daangaa dandeettii odeeffannoo qindeessuu keenyaa.
- Baddeley (2012). Yaadannoo yeroo gabaabaa: yaad-rimeewwan, moodeelota fi falmiiwwan.
- Conway et al. (2005). Hojiiwwan dheerina yaadannoo yeroo gabaabaa: ilaalcha malaa fi qajeelfama fayyadamaa.
- Redick et al. (2013). Safartuuwwan yaadannoo yeroo gabaabaa walxaxaa fi n-back: qorannoo walitti qabaa.
- Ericsson et al. (1980). Dandeettii yaadannoo argachuu.
- Mathy et al. (2012). Lakkoofsa ajaa'ibaa keessatti maaltu ajaa'iba? Kuusaa garee fi odeeffannoo gabaabsanii kuusuu yaadannoo yeroo gabaabaa keessatti.