01 / Qonda
Liyini
Ukukhumbula igama akufani nokulazi
Igama lingazwakala lijwayelekile ngaphandle kokuba incazelo yalo ifike engqondweni. Ungalibona emshweni kodwa ungakwazi ukulisho lapho ukhuluma. Ukwazi igama kunezingxenye eziningana: indlela elibhalwa noma elizwakala ngayo, incazelo, ukuhlobana kwalo namanye amagama nendlela yokulisebenzisa. Isivivinyo esibuza ukuthi igama livele yini ekuqaleni kweseshini sihlola okwehlukile kunesilinganiso senani lamagama umuntu awaziyo. 2 3
Ukukhumbula uhlu lwamagama osanda kulifunda kuhlanganisa ukuwafaka enkumbulweni, ukuwagcina engqondweni bese uwakhumbula kamuva. Ukukhumbula izenzakalo nokufunda amaqiniso amasha kusebenzisa izakhiwo eziphakathi nangaphakathi zobuchopho, okuhlanganisa uhlelo lwe-hippocampus, kanye nezinkumbulo ezisatshalaliswe ezingxenyeni ezahlukene zobuchopho. Ukugcina ulwazi isikhashana nolwazi lolimi osulujwayele akusebenzisi uhlelo lwenkumbulo olulodwa olufanayo. 4
Ulimi lusebenzisa inethiwekhi esabalele, ehlanganisa izindawo ezingaphambili nezasemaceleni ezivame ukusebenza lapho kusetshenzwa ulimi oluyinkimbinkimbi. Umsebenzi wamagama ungase futhi usebenzise ukunaka okujwayelekile, ukubona noma ukuzwa. Isithombe esilula siwukusebenzisana kwezinhlelo ezahlukene, akusona “isikhungo samagama” esinamandla aso avezwa yiphuzu elilodwa. 5
Umdlalo wethu wenkumbulo yamazwi ucela ukuba uhlukanise amagama amasha kulawo osuwabonile. Ukuhlolwa kolwazi lwamagama kubheka ukuthi uyawabona yini amagama; ukufunda kona kwenezela ukuqonda. Ukugcina amagama alezi zivivinyo ehlukene kusiza ukulondoloza incazelo yomphumela ngamunye.
Silikala kanjani
| Uhlobo lomsebenzi | Okulinganiswayo | Umngcele obalulekile |
|---|---|---|
| Ukukhumbula uhlu lwamagama | Ukukhumbula amagama afundiwe ngaphandle kokuba impendulo ephelele iboniswe | Kudingeka kucaciswe izikhathi zokufunda nesikhathi sokulinda |
| Ukubona amagama amadala namasha | Ukuhlukanisa amagama afundiwe kulawo angafundiwe | Kokubili ukubona kahle nokuphendula ngokungeyikho kubalulekile |
| Ukuhlola ukubona amagama owaziyo | Ukubona igama noma incazelo yalo | Lokhu akulinganisi wonke amagama umuntu angawasebenzisa ekukhulumeni |
| Ukufunda nemibuzo | Ukufunda umbhalo nokuphendula imibuzo ngokuqukethwe | Isivinini sidinga ukuhambisana nokuqonda umbhalo |
| Ukuphinda uchungechunge lwezinombolo | Ukuphinda uchungechunge olufushane oluzwakalayo | Indlela yokwethula uchungechunge nendlela yokubala amaphuzu kuyasishintsha isilinganiso |
Izivivinyo zolwazi lwamagama olwamukelayo nolusebenzisayo zisebenzisa imibuzo nemibandela ehlukene. Ukuqhathanisa izamba ezingahleliwe ezivela ezivivinyweni ezingafani akusekeli isilinganiso esisodwa esisebenza kubo bonke phakathi kwamagama aqondwayo nalawo asetshenziswayo. 3
Ngokufanayo, elithi “igama” lingasho indlela elibhalwe ngayo, i-lemma noma umndeni wamagama. Ama-lemma ahlanganisa izindlela ezahlukene zegama ezakhiwa ngokushintsha isakhiwo salo; imindeni yamagama ingahlanganisa namanye amagama ahlobene. Ukushintsha le yunithi kungashintsha kakhulu inani lamagama elibikiwe ngaphandle kokushintsha ulwazi lwesikhulumi. 1 6
Umdlalo wethu wenkumbulo yezinombolo ubonisa izinombolo ezibhalwe esikrinini, kuyilapho izivivinyo eziningi ezijwayelekile zokuphinda izinombolo zizisho ngokuzwakalayo. Lo mehluko ushintsha amasu angasetshenziswa; ngakho inani lezinombolo akufanele liqhathaniswe phakathi kwalezi zivivinyo ngaphandle kokucabangisisa. 7
Ubudala nezilinganiso zokuqhathanisa: yikuphi ukuqhathanisa okufanele?
Ukuqhathanisa iminyaka okungezansi kumayelana nokubona amagama, akuphathelene nokufunda amagama amasha noma ukuwakhumbula ngemva kokulinda. Izilinganiso zithathwe emiphumeleni yombhalo ogcwele kaBrysbaert nabanye ocwaningweni lokuhlukanisa amagama esiNgisi; incazelo yazo incike ohlwini lwamagama nendlela yokuwabala. 1
| Iminyaka | Iphesenti eliphakathi lamagama abonwe njengawaziwayo | Isilinganiso sama-lemma abonwe njengawaziwayo |
|---|---|---|
| Iminyaka engu-20 | 68.0% | Cishe 42,000 |
| Iminyaka engu-60 | 78.0% | Cishe 48,200 |
Lezi izilinganiso ezithathwe ekuqhathaniseni abantu abahlukene ngesikhathi esisodwa; aziyona imiyalelo yenani lamagama okufanele uwafunde ngosuku. Azimeleli zonke izilimi noma inani lamagama umuntu angawachaza noma awasebenzise ngokuzenzakalelayo. Imfundo nokuchayeka olimini nakho kubalulekile. 1
Ulwazi lwamagama lungahlala luqinile lapho umuntu esemdala, ngisho noma ezinye izilinganiso zenkumbulo yezenzakalo nezejubane ziphansi. UHartshorne noGermine bathola ukuthi la makhono alandela izindlela ezahlukene ngokweminyaka; ulwazi lwamagama lufinyelela esicongweni kamuva kunenkumbulo yokusebenza noma ukubhala amakhodi. Ukuze ubone izilinganiso zokufunda amazwi ezilungiselwe iminyaka, bheka umhlahlandlela ohlukile wenkumbulo yesikhathi eside; ukubona amagama owaziyo akuthathi indawo yaleso silinganiso. 8
02 / Beka emongweni
Okulithintayo
Amalebula obufakazi aphendula umbuzo othi: “Ingabe kunomthelela kulo mphumela?” Athembisi inzuzo ethile. Uma kunesilinganiso sobufakazi se-Helibrain, abantu nomphumela okusekelwe kubo kuhlala kucacisiwe. “Akukalinganiswa” kusho ukuthi asinaso isilinganiso esihambisanayo; akusho ukuthi awukho umthelela. Okutholwe ngobudala nangamadivayisi kuwubufakazi obumayelana nokulinganisa, akuzona izilinganiso zokwelashwa.
Ukulala
Ubufakazi abaneleIsilinganiso esigciniwe: ukungalali ngaphambi kokufunda → inkumbulo yakamuva.
Isilinganiso sethu esihambisanayo sokufaka izinto zenkumbulo sisezingeni eliphansi kakhulu. Okutholwe ocwaningweni akusekeli ukunikeza iseshini ngayinye yokufunda amagama inani elinqunyiwe lokulahlekelwa okubangelwa ubusuku obubodwa bokungalali kahle. 9
Ingcindezi
Ubufakazi abaneleIsilinganiso esigciniwe: ingcindezi yesikhashana ngesikhathi sokukhumbula → inkumbulo yezenzakalo.
Isilinganiso sobufakazi obukhona esihambisanayo sisezingeni eliphansi kakhulu. Isikhathi sokucindezeleka nezinto ezifundwayo kuyahlukahluka ocwaningweni; lokhu akusho ukuthi ingcindezi inciphisa ulwazi lwamagama. 10
Ukuvivinya umzimba
Ubufakazi abaneleIsilinganiso esigciniwe: ukusebenza kwengqondo kukonke kuhlanganisiwe.
Ubufakazi obubanzi bokusebenza kwengqondo busezingeni eliphansi kakhulu. Abukwazi ukufakazela ushintsho olulindelekile nosobala enanini lamagama umuntu awaziyo, ekuboneni amagama noma ekuqondeni umbhalo. 11
Iminyaka
Ukuqhathanisa iminyakaUlwazi lwamagama nokufunda izenzakalo ezintsha kuyimiphumela ehlukene.
Ukukhula ngeminyaka akusho ukuthi umuntu wazi amagama ambalwa. Qhathanisa ulimi olufanele, isimo semfundo, uhlobo lomsebenzi nesikhathi sokulinda ngaphambi kokusebenzisa izilinganiso kunokusebenzisa ijika elilodwa lobudala elisebenza kuwo wonke amakhono olimi. 8
Ukuprakthiza
Ubufakazi obulinganiselweIsilinganiso esigciniwe: ukuzihlola uma kuqhathaniswa nokuphinda ufunde → ukugcina ulwazi.
Ukuzihlola kungasiza ekugcineni lokho okufundiwe; ubufakazi bethu obuhambisanayo bulinganiselwe. Lesi isimangalo ngendlela yokufunda, asibufakazi bokuthi ukuphinda umdlalo wokubona amagama kuthuthukisa yonke inkumbulo yamazwi. 12
Amadivayisi
Umongo wesilinganisoUmbhalo, indlela yokwethula nokuphendula.
Ukufunda kuncike emsebenzini, embhalweni nasekunyakazeni kwamehlo. Ukuhleleka kwezinto esikrinini nendlela yokufaka impendulo yizizathu zokugcina umongo wesivivinyo engqondweni kunokuqhathanisa izikhathi eziluhlaza ezivela kumaseshini angafani. 13
Yini edlulela kwamanye amakhono, futhi yini engadluleli?
Funda lokho ofuna ukukusebenzisa
Umgomo oqondile kakhulu wokufunda ukukhumbula into ethile kamuva. Ucwaningo lokuzihlola nolokuphindaphinda ukufunda ngezikhawu lukhulu, kodwa imiphumela yakho incike esikhathini sokulinda, ezintweni ezifundwayo nasendleleni yokuqhathanisa. Izilinganiso zethu ezikhona zisalokhu ziphansi ekuzijwayezeni kokukhumbula, futhi ziphansi kakhulu ocwaningweni olubanzi lokufunda ngezikhawu; asibizi isu lokufunda ngokuthi liyindlela evamile yokwandisa amandla enkumbulo. 14 15
Uma ufuna ukukwazi ukusho igama engxoxweni, faka umsebenzi odinga ukulikhiqiza esikhundleni sokuthembela ekuboneni nje ukuthi uyalazi. Uma ufuna ukuqonda umbhalo, zihlole ukuthi uwuqondile yini. Ukujwayela amagama avela esiqeshini nokuqonda kwaso kuyahlobana, kodwa akuyona into eyodwa. 16
Isivinini sokufunda naso sidinga ukuqondwa ngokwenhloso yakho. Isibuyekezo sezinga lokufunda sihlukanisa ukufunda buthule, ukufunda uphimisela, izinhlobo zemibhalo namaqembu abantu. Ukuprakthiza isivinini ngaphandle kokuhlola ukuqonda kungakhuphula izinga lokufunda kodwa kungaphenduli umbuzo obalulekile ekuphileni kwansuku zonke. 17
03 / Zama uqhathanise
Lizame ku-Helibrain
Zama inkumbulo yamazwi ukuze uhlole ukubona amagama phakathi neseshini, ukuhlolwa kolwazi lwamagama ukuze uhlole ukuthi uyawabona yini, nesivinini sokufunda ukuze wenze umsebenzi wokufunda onesikhathi nemibuzo. Akukho nokukodwa kulokhu okuwukuhlolwa okuphelele kolimi. Izinga lakho lesiNgisi lishintsha indlela okufanele kuhunyushwe ngayo yomithathu le miphumela.
Amathuluzi okufunda angezansi akusiza ukukhumbula, ukubuyekeza, ukulalela nokuhlela izinto ozikhethile. Ukuqeda ikhadi lokufunda noma ukuhlela ukubuyekeza akubufakazi bokuthi konke kuzokhunjulwa; ukuzama ukukhumbula kamuva kuhambisana kakhulu nalowo mgomo. Gcina isikhathi sokulinda ngemva kokufunda nohlobo lombuzo kufana lapho uqhathanisa inqubekelaphambili yakho.
Izivivinyo nemidlalo
Ukuhlolwa kokukhumbula izinombolo
Hlola ukukhumbula uchungechunge olufushane lwezinombolo olubonakalayo.
Ukuhlolwa kwe-IQ
Qhathanisa imisebenzi yamazwi nezinye izigaba ebhethrini lokuhlola elibanzi.
Amathuluzi nokuzilolonga
Amakhadi okufunda
Prakthiza ukukhumbula izinto zakho zokufunda.
Ukukhumbula ekhasini elingenalutho
Bhala lokho okukhumbulayo ngaphambi kokubheka umbhalo.
Umhleli wokuphinda ufunde ngezikhawu
Hlela izikhathi zokubuyela kulokho okufundayo ngokuhamba kwesikhathi.
Isidlali sokuzijwayeza ngokulalela
Phinda umsindo owukhethile noma uwenze uhambe kancane ukuze uzijwayeze.
Umhlahlandlela wokufunda
Lungisa ithuluzi elibonakalayo lokusiza ukufunda ngendlela oyithandayo.
Ukuprakthiza ukufunda
Hlola isivinini sokufunda ngesikhathi uqaphela ukuqonda kwakho.
Imephu yemiqondo
Hlela ubudlelwano phakathi kwemiqondo namagama.
Izimpendulo ezihlobene
- Ingabe ububanzi bezinombolo ezizwakalayo buyafana nenkumbulo yezinombolo ezibonwayo? →
- Iyini i-IQ emaphakathi ngokweminyaka yobudala? →
- Lingakanani ijubane lokufunda elijwayelekile? →
- Ukuhlanganisa izinombolo ngamaqoqo kukusiza kanjani ukukhumbula izinombolo eziningi? →
- Ingabe ulwazi lwamagama luyakhula njengoba umuntu ekhula? →
- Kungani inkumbulo yezinombolo ezibizwa ngokulandelana okuhlehla ivame ukuba mfushane kuneyokulandelana okuya phambili? →
- Zinembe kangakanani izivivinyo ze-IQ eziku-inthanethi? →
- Kuthatha isikhathi esingakanani ukufunda amagama angu-1,000? →
- Zingaki izinombolo umuntu ojwayelekile angazikhumbula? →
- Umuntu ojwayelekile wazi amagama amangaki? →
- Kudingeka wazi amagama amangaki ukuze ufunde incwadi yesiNgisi? →
- Yimaphi amaphesenti ezinga (percentile) amaphuzu e-IQ angu-115, 130 no-145? →
- Ingabe ukuphinda uhlolwe nge-IQ kungakhuphula amaphuzu akho? →
- Kungani ukufunda buthule kushesha kunokufunda uphimisela? →
- Ukufunda ngolimi lwesibili kuhamba kancane kangakanani? →
- Kungani ngikwazi ukubona amagama kodwa ngingakwazi ukuwasebenzisa lapho ngikhuluma? →
- Ungakwazi yini ukufunda ngokushesha ngaphandle kokulahlekelwa ukuqonda? →
- Ingabe kudingeka uyeke ukukhuluma ngaphakathi ukuze ufunde ngokushesha? →
- Liyini inani elihle le-IQ? →
Imibuzo evame ukubuzwa
Ingabe ukubona amagama kukala ikhono lokukhuluma?
Kukala lokho okudingwa umbuzo wokubona amagama. Ukukhuluma kudinga ukukhumbula amagama nokuwasebenzisa esimweni esifanele; asikho isilinganiso esisodwa esisebenza kubo bonke phakathi kwamagama aqondwayo nalawo akhiqizwayo. 3
Ingabe ulwazi lwamagama lungathuthuka ngesikhathi inkumbulo ihamba kancane?
Imisebenzi eyahlukene yamazwi neyenkumbulo ilandela izindlela ezahlukene ngokweminyaka. Ukuqoqwa kolwazi nokufunda isenzakalo esisha kufanele kuhlolwe ngokwehlukana. 8
Ingabe ukufunda ngokushesha kuhlale kungcono?
Izinga lokufunda eliwusizo lincike embhalweni, enjongweni nasekuqondeni. Izilinganiso zejubane lokufunda aziyona imiyalelo yokukhuphula isivinini ngokulahlekelwa ukuqonda. 17
Imithombo
Izixhumanisi ziholela ku-DOI yokuqala noma ekhasini lomthombo. Ukuqhathanisa ocwaningweni kuchaza imisebenzi ecashuniwe; akuqinisekisi ukuthi izinguqulo zethu ezisebenza kusiphequluli ziyasebenza ngendlela efanayo.
- Brysbaert et al. (2016). How Many Words Do We Know? Practical Estimates of Vocabulary Size Dependent on Word Definition, the Degree of Language Input and the Participant’s Age.
- Laufer et al. (2004). Testing Vocabulary Knowledge: Size, Strength, and Computer Adaptiveness.
- Webb (2008). RECEPTIVE AND PRODUCTIVE VOCABULARY SIZES OF L2 LEARNERS.
- Squire (2009). Memory and Brain Systems: 1969–2009.
- Fedorenko et al. (2011). Functional specificity for high-level linguistic processing in the human brain.
- Nation (2006). How Large a Vocabulary is Needed For Reading and Listening?.
- Woods et al. (2010). Improving digit span assessment of short-term verbal memory.
- Hartshorne & Germine (2015). When Does Cognitive Functioning Peak? The Asynchronous Rise and Fall of Different Cognitive Abilities Across the Life Span.
- Newbury et al. (2021). Sleep deprivation and memory: Meta-analytic reviews of studies on sleep deprivation before and after learning..
- Shields et al. (2017). The effects of acute stress on episodic memory: A meta-analysis and integrative review..
- Singh et al. (2025). Effectiveness of exercise for improving cognition, memory and executive function: a systematic umbrella review and meta-meta-analysis.
- Rowland (2014). The effect of testing versus restudy on retention: A meta-analytic review of the testing effect..
- CLIFTON et al. (2015). Eye movements in reading and information processing: Keith Rayner’s 40 year legacy.
- Dunlosky et al. (2013). Improving Students’ Learning With Effective Learning Techniques.
- Cepeda et al. (2006). Distributed practice in verbal recall tasks: A review and quantitative synthesis..
- SCHMITT et al. (2011). The Percentage of Words Known in a Text and Reading Comprehension.
- Brysbaert (2019). How many words do we read per minute? A review and meta-analysis of reading rate.