Xana xikambelo xa ku ehleketa hi matiriki xi pima yini?

Carpenter, Just na Shell va kambisise tindlela ta maehleketelelo leti tirhisiwaka eka matiriki ya Raven hi ku tirhisa matirhelo, swiviko swa marito ni ku languta ka mahlo. Nhlamuselo ya vona yi kandziyisa ku kuma mipimanyeto leyi phindha-phindhiwaka ni ku lawula vuxaka. I nxopaxopo wa miehleketo wa ntlawa wa swikambelo lowu simekiweke, a hi ku tiyisisa xikambelo xin'wana ni xin'wana xa swifaniso lexi fanaka na wona. Carpenter et al., 1990

Ha yini matiriki ma tala ku vitaniwa ya marito?

Vundzeni bya swivutiso byi nga hunguta xilaveko xo tiva marito yo karhi, kambe leswi a swi endli xikambelo xi nga khumbeki hi swiletelo, dyondzo, ntokoto kumbe ndhavuko. Nkambisiso wa Raven wu hlamusela ku hambana ka normu eka tindhawu ni minkarhi yo hambana. Ku tirhisa xivumbeko lexi nga riki xa marito ni ku vula leswaku xi ntshunxekile eka ndhavuko i timhaka timbirhi to hambana. Raven, 2000

Nkatsakanyo lowu anameke wa vutlhari na wona wu teka mimpimo ya swikambelo yi ri mipimo leyi nga ni leswinene ni leswi yi tsandzekaka ku swi endla, ku nga ri tinhlamuselo leti heleleke ta munhu. Mintirho yo hambana ya vutivi yi nga lava ku ehleketa, ku tsundzuka ni swiphemu swin'wana hi tindlela to hambana. Neisser et al., 1996 Hampshire et al., 2012

Xana ku ehleketa hi matiriki swa fana ni IQ leyi heleleke?

A swi ringani hi ku tisungulela. Nkambisiso lowu anameke wu nga hlanganisa mixaka yo hambana ya mintirho kutani wu tirhisa nhlayo leyi katsaka leyi hlamuseriweke eka buku ya swiletelo. Xiletelo xa maphorisa xi komba ndlela leyi mimpimo leyi ringanisiweke ni mipimo ya ku titshemba swi fambisanaka ni sisiteme yo karhi ya nkambisiso. Ntolovelo wa tinomboro hi woxe a wu endli sisiteme yo tano eka ntlangu wuntshwa. Pearson, 2020

I yini lexi cincaka mbuyelo?

Ku hlawuriwa ka swivutiso, ku tika ka swona, swipimelo swa nkarhi ni ku va munhu a tshame a swi vona swi khumba leswi kambiwaka. Nkambisiso wa ku tlhela u endla xikambelo wu kuma ku antswa ka mimpimo eka nkambisiso lowu phindhiweke wa vuswikoti bya vutivi; kutani, ku tolovelela matiriki swi nga antswisa matirhelo handle ko tiyisisa ku antswa loku fanaka eka mintirho leyi u nga yi tolovelangiki kumbe ku andza ka vuswikoti hinkwabyo. Scharfen et al., 2018

Normu ta vukhale na tona i ta nkoka. IQ ya ntolovelo yi vekiwile eka 100 eka ntlawa wun'wana ni wun'wana wa vukhale; nhlayo ya mimpfuno leyi fanaka a yi vuli swona leswaku i nhlayo leyi fanaka leyi lulamisiweke hi vukhale. Nhlayo ya n'wana kumbe ya munhu lonkulu leyi nga lulamisiwangiki a yi nge nyikiwi phesenthili handle ka ndlela ya swikombiso leyi faneleke. Neisser et al., 1996 Pearson, 2020

Mpimo lowunene wu lava yini?

Swiletelo swa matiko ya misava swa ku tirhisa swikambelo swi lava vumbhoni byo seketela nhlamuselo leyi kunguhatiweke, ku nyikiwa ka xikambelo loku faneleke ni ku tiva leswi xi tsandzekaka ku swi endla. Nkambisiso wa ku tshembeka wu komba leswaku ha yini ntirho wa vutivi lowu tolovelekeke wu nga ha humesaka mimpimo ya vanhu leyi nga tshamisekangiki. Chati yo saseka a yi sivi swilo leswi. International Test Commission, 2001 Hedge et al., 2017

Leswi i swa nkoka ngopfu-ngopfu loko ntirho wo koma wu tirhisiwa ku nyika munhu vito. Swivutiso swi nga ri swingani a swi kambeli swilo swo tala, naswona nhlayo yin'we ntsena a yi nge hlamuseli loko xihoxo xi vangiwe hi ku nga twisisi nawu, ku hatlisa, ku kavanyetiwa kumbe xivangelo xin'wana. Nxopaxopo wa matirhelo wu seketela ku languta leswi lavekaka leswaku ku tlhantlhiwa xivutiso ematshan'weni ya ku nyika nhlamuselo ya vito rin'we. Carpenter et al., 1990

I yini leswi swi twalaka ku swi titoloveta?

Ku tirha hi swivutiso swa mipimanyeto swi nga endla leswaku munhu a tolovela ntlawa lowu wa mintirho. Vumbhoni bya ku tlhela u endla xikambelo byi seketela ku hlamusela ku antswa koloko tani hi ku cinca ka matirhelo lama pimiweke, kasi marito yo anama ma fanele ku hlayiseriwa tidyondzo ta ku hundziseriwa ka vuswikoti eka mintirho yin'wana. A ku na xihlovo laha lexi tiyisaka leswaku ntlangu wa Helibrain wu endla munhu a tlhariha kumbe wu kambela ku tsana ka vutivi. Scharfen et al., 2018 International Test Commission, 2001

Loko u lava ku xiyisisa matirhelo ya wena, tirhisa vuhundzuluxi ni milawu ya nkarhi leswi fanaka, tsala leswaku u tshame u swi vona kumbe e-e, kutani u hlamusela mbuyelo tani hi nhlayo ya swivutiso leswi kambeke. Sweswo swi nyika rungula ro tala ku ri karhi u teka phesente leyi nga lulamisiwangiki yi ri xiyimo xa vutlhari xa misava hinkwayo. Raven, 2000 International Test Commission, 2001