Xana ku tlhela u endla xikambelo xa IQ swi nga tlakusa mphimo wa wena?

Lawa i mivuyelo ya Tafula 2. Ku pimanisa ko sungula ku katsile 122 wa tidyondzo na 153,185 wa lava hlanganyeleke; ku pimanisa loku landzeleke ku tirhise mintlawa leyitsongo. A swi fanelanga ku tekiwa ku ri ndlela yin'we ya ku dyondza ya ntlawa lowu fanaka kumbe ku engeteleriwa hi ku nga heli. Mphimo lowu i ku cinca ka mpimo wa ntlawa eka swikambelo swo hambana swa ku tiva ni ku ehleketa, a hi ku vhumbha hi ku kongoma xiviko xa wena xa IQ lexi landzelaka. Scharfen et al., 2018

I yini lexi nga antswaka loko u tlhela u endla xikambelo?

Ku tolovela swiletelo, maendlelo ya swivutiso, maqhinga ni xiyimo xa xikambelo swi nga khumba ndlela leyi munhu a tirhaka ha yona. Nxopaxopo wa swikambelo leswi endliwaka nakambe wu kambisisa swilo leswi cincaka mivuyelo, hikuva mpimo wa ku tlakuka wu ya hi maendlelo ni nkarhi lowu hundzeke. Mphimo wo antswa eka xikambelo xa vumbirhi a wu kombisi hi woxe leswaku i yini lexi cinceke kumbe ku tiyisisa ku tlakuka ka vutlhari hi ku angarhela. Scharfen et al., 2018

Swivutiso swa matiriki swi komba mhaka leyi: ku swi tlhantlha swi lava ku kuma ni ku hlanganisa milawu. Ku tiva muxaka wa ntlangu kumbe ku tsundzuka xivutiso swi nga cinca leswi kambiwaka eka ku endla xikambelo nakambe. Nxopaxopo wa maendlelo wa Carpenter ni vatirhi-kulobye wu khumba swilaveko swa ku ehleketa, kasi nkambisiso wa Raven wu kandziyisa nkoka wa mimpimo ya ntlawa leyi faneleke. Carpenter et al., 1990 Raven, 2000

Xana ndzi nga susa mimpimo yo karhi ya ku tolovela?

A ku na mpimo wun'we wa munhu wo susa lowu nga tekiwaka eka mivuyelo leyi hlanganisiweke. Ku tirhisa mpimo wa ntlawa eka munhu un'we a swi tekeli enhlokweni ku hambana ka swikambelo, ku hlangana na swona ni swiyimo swo tlhela u swi endla. Swiletelo swa ku tirhisa swikambelo swi lava leswaku mivuyelo yi hlamuseriwa hi ndlela leyi fambelanaka ni xitirhisiwa ni xikongomelo xa xona; ku susa mpimo lowu munhu a tiendlela wona a swi tiyisisi leswaku mphimo wu lulamile. International Test Commission, 2001

Ha yini swi ri ni khombo ku hundzuluxela mivuyelo leyi yi va tipoyinti ta IQ

Ku andzisa mphimo wa ntlawa hi 15 swi nga vonaka swi olova, kambe ndzavisiso wu hlanganisa mivuyelo yo hambana ya ku tiva ni ku ehleketa naswona wu tirhisa maendlelo ya wona yo pima. Ntolovelo wa IQ wa mpimo wa le xikarhi wa 100 ni ku hambuka ka ntolovelo ka 15 a swi endli leswaku mivuyelo yin'wana ni yin'wana eka ndzavisiso yin'wana ni yin'wana yi ringana ni ku cinca ka tipoyinti ta IQ ta munhu. Hlayisa mimpimo ya mivuyelo leyi tirhisiweke ematshan'weni yo tumbuluxa ku tlakuka loku kongomeke. Scharfen et al., 2018 Neisser et al., 1996

Xiviko xa mphimo lexi endliweke hi ndlela leyi amukelekaka xi tlhela xi katsa ku nga tiyiseki ka mimpimo. Ku hambana ka mimpimo yimbirhi leyi vikiweke ku fanele ku hlamuseriwa hi ku landza milawu ya xikambelo, nkarhi lowu hundzeke ni rungula ra nkarhi wa ntshembo, ku nga ri ku pimanisa mavito ya yona ntsena. Pearson, 2020

Xana mphimo lowu tshamaka wu fana wu tlhantlha xiphiqo?

Ku pima hi ku fanana ni ku tolovela i timhaka to hambana. Xikambelo xi nga ha va ni ku tlakuka loku fanaka loko xi endliwa nakambe, kambe xi hlayisa mpimo wa ku hambana ka vanhu; kumbe xi komba ku hambana-hambana eka munhu un'we hambiloko mivuyelo ya ntlawa yi tiyile. Ndzavisiso wa ku kanetana ka ku pima hi ku fanana wu tsundzuxa leswaku swilo leswi swa mimpimo swi fanele swi kombisiwa swi ri swimbirhi hi ku hambana. Hedge et al., 2017

Ndzavisiso wo anama wa ku tiva ni ku ehleketa wu tlhela wu hambanisa swiphemu swo hambana swa matirhelo. Nxaxamelo wa swivutiso swa matiriki lowu se wu toloveriweke a wu pimi swiyenge hinkwaswo swa ku ehleketa, kutani ku antswa eka ntlangu wun'we a swi tiyisisi ku cinca loku ringanaka eka ku tsundzuka, vuswikoti bya ririmi ni ku anakanya. Hampshire et al., 2012

I yini leswi nga kotekaka loko u landzelerisa ku ya emahlweni?

Tsala ku hlangana ka wena na xikambelo ka khale, vuhundzuluxeri bya xikambelo ni nkarhi lowu hundzeke. Eka nkambelo wun'wana ni wun'wana wa nkoka, landzela milawu ya ku endla xikambelo nakambe ya muendli wa xona. Eka mintlangu leyi nga riki ya ximfumo, hlamusela ku antswa ka wena ku ri ka mintlangu yoleyo naswona hambanisa swivutiso leswi phindhiweke kumbe leswi u swi tsundzukaka ni leswi u nga si tshamaka u swi vona. Sweswo swi hlayisa ku antswa ka vuswikoti loku pfunaka handle ko vula swo tala ku ya hi leswi ku antswa koloko ku swi tiyisisaka. International Test Commission, 2001 Scharfen et al., 2018

IQ ya ha pimiwa hi ku ya hi ntolovelo wa vukhale, laha mpimo wa le xikarhi wa mintlawa ya vukhale wu nga 100; ku endla xikambelo nakambe a swi cincisi ntolovelo wolowo. Xivutiso hi leswaku xana mphimo lowuntshwa wo karhi wu yimela vuswikoti byo pimiwa hi ndlela leyi faneleke, ehansi ka swiyimo leswi xikambelo xi endliweke ha swona. Neisser et al., 1996 Pearson, 2020