Bopaki ba bohlokoa le lipalo
| Taba | Tlhaloso e thehiloeng bopaking |
|---|---|
| Puo ea ka hare e fokotsa lebelo la motho e mong le e mong hore le lekane le la ho balla holimo | Ho bala ka khutso le ho balla holimo li na le lebelo le fapaneng; ha ho bopaki bo tšehetsang hore li lekana ka tsela e bonolo |
| Ho tlosa puo ea ka hare ho tiisa kutloisiso e potlakileng | Ha ho tiisetso e joalo e akaretsang e thehiloeng bopaking |
| Ho bala mantsoe hape ho senya nako ka linako tsohle | Bopaki ba liteko bo bontša hore ho bala hape ho ka thusa kutloisiso |
| WPM e bontšitsoeng e phahameng e bolela hore ho bala ho betere kamehla | Kutloisiso le eona e lokela ho hlahlojoa |
Lentsoe “subvocalization” le sebelisoa ka moelelo o pharaletseng. Le ka bolela lentsoe leo motho a utloang eka le ka hare ho eena, motsamao o monyenyane o amanang le puo, kapa tšebetso ea puo e sebelisang litšoantšo tsa molumo. Tsena ha se litekanyo tse tšoanang. Tlhahlobo ea ho bala ka lebelo e bua ka tšebetso ea puo e amanang le melumo, ’me e re ha hoa lokela ho nahanoa hore ho qoba lentsoe le hlakileng la ka hare ho tlosa litlhoko tsa tšebetso ea puo ha ho baloa. Rayner et al., 2016
Hobaneng motsamao o potlakileng oa mahlo o sa lekana
Mahlo a bokella boitsebiso bo bonoang ka ho ema ha pono le ho tlolela ha mahlo, empa kutloisiso e hloka ho tseba mantsoe le ho kopanya meelelo ea ’ona. Litlhahlobo tsa motsamao oa mahlo li bontša hore ho sheba lintlha le ho sebetsana le puo lia sebelisana. Ho tsamaisa lesupa kapele kapa ho thibela mahlo ho khutlela morao ha ho pake hore motho o utloisisitse boitsebiso bo tšoanang. Rayner, 1998 CLIFTON et al., 2015
Schotter le basebetsi-’moho ba ile ba leka mokhoa o neng o thibela motho ho bala hape mantsoe ao a seng a a balile ka tsela e molemo. Kutloisiso e ile ea fokotseha. Se fumanoeng sena ha se pake hore ho khutlela morao hohle hoa hlokahala; empa se hanyetsa maikutlo a hore motsamao o mong le o mong oa ho khutlela morao ke phoso e lokelang ho tlosoa ka bo eona. Schotter et al., 2014
Hobaneng litemana tse ling li bonahala li baloa kapele haholo
Ho tloaelana le mantsoe le boiphihlelo ba puo li fetola hore na ho hlokahala tšebetso e kae. Lipatlisiso ka makhetlo ao mantsoe a hlahang ka ’ona puong ea bobeli le lithuto tsa pokello ea mantsoe li bontša hore na ke hobane’ng ha lentsoe le sa tloaelehang kapa puo eo motho a sa e tloaelang haholo li ka liehisa mosebetsi. Sena ha se bontše hore puo ea ka hare ke eona sesosa, leha ’mali a ka e hlokomela haholoanyane ha a bala temana e thata. Whitford et al., 2012 Brysbaert et al., 2016
Ke eng e se amang?
Ho thoe’ng ka ho phenya-phenya mongolo?
Ho phenya-phenya mongolo ho ka thusa haeba sepheo e le ho fumana sehlooho kapa ho utloisisa kakaretso. Mokhoa ona o sheba boitsebiso bo fokolang, ’me o lokela ho lekanngoa ho latela sepheo seo. Tlhahlobo ea ho bala ka lebelo e khetholla mokhoa oo le ho utloisisa mongolo kaofela ka botlalo ka lebelo le phahameng ka mokhoa o sa tloaelehang. Ho phenya-phenya kapele ha ho pake hore kutloisiso ea lintlha tsohle e ntse e tšoana. Rayner et al., 2016
Karolelano ea lipalo ea batho ba baholo le eona e na le meeli. Ke kakaretso ea mesebetsi ea ho bala ka Senyesemane, eo boholo ba barupeluoa e neng e le batho ba rutehileng; ha se litekanyetso tsa lilemo tsohle kapa lipuo tsohle. Bana, batho ba baholo le babali ba puo ea bobeli ha baa lokela ho ahloloa ka karolelano e le ’ngoe kapa ka hore na lentsoe la bona la ka hare le utloahala le khutsitse hakae. Brysbaert, 2019
Ke eng e tšehetsoeng ho e-na le leqheka la ho hatella lentsoe?
Bala lingoliloeng tse loketseng sepheo, hlahloba kutloisiso ea hao, ’me u tloaelane haholoanyane le puo le taba eo u e balang. Tlhahlobo ea ho bala e tšehetsa hore boiphihlelo le tsebo ea puo ke lintlha tsa bohlokoa, empa ha e behe nako e le ’ngoe ea boikoetliso e loketseng bohle, kapa ho tiisa keketseho ea lebelo. Lipatlisiso tsa hore na ho hlokahala ho tseba mantsoe a makae le tsona li bua ka hore na motho o tseba mantsoe a makae temaneng e itseng, eseng ka leqheka la hang-hang la ho eketsa lebelo. Rayner et al., 2016 Nation, 2006
Ha u batla ho ipapisa le pele, sebelisa litemana tseo u sa li tloaelang, ’me u bapise kutloisiso hammoho le nako. Ha mokhoa o phahamisa WPM empa o fokotsa bokhoni ba hao ba ho hlalosa temana, hlalosa seo e le phapanyetsano. Ho fokotseha ha lentsoe la ka hare leo u le utloang, ka bohona, ha se bopaki ba hore ho bala ho ntlafetse. Rayner et al., 2016 Schotter et al., 2014
Sepheo se utloahalang ke ho utloisisa lingoliloeng tse loketseng ka bokhabane bo boholoanyane. Ha ho mohloli o qotsitsoeng o bontšang hore ho hatella ho buela mantsoe ka pelong nakong ea teko ea sebatli ho eketsa bohlale ka kakaretso kapa ho tlosa ruri meeli ea tšebetso ea puo ha ho baloa. Rayner et al., 2016 CLIFTON et al., 2015
Leka teko ea mahala e amanang le sena
Teko ea lebelo la ho bala
Leka teko ea lebelo la ho bala u sa iqobelle ho sebelisa mokhoa o mocha oa ho thibela lentsoe la ka hare. Ngola kutloisiso hammoho le lebelo. Haeba u leka mokhoa o fapaneng oa ho bala, nka sephetho e le papiso e sebetsang temaneng eo feela, eseng tekanyo e netefalitsoeng ea puo ea ka hare.
Lipotso tse botsoang hangata
Na lentsoe la ka hare le bontša hore motho ha a bale hantle?
Tlhahlobo ha e tšehetse qeto eo e akaretsang. Ho sebetsana le puo ka melumo le ho buela lentsoe le leng le le leng holimo ke lintho tse fapaneng. Rayner et al., 2016
Na ke lokela ho qoba ho sheba morao?
Eseng e le molao o akaretsang. Teko e laoloang e fumane hore ho khona ho bala hape ho thusa kutloisiso. Schotter et al., 2014
Na nka itloaetsa ho phenya-phenya mongolo ka thoko?
E, empa e lekanye e le ho sheba lintlha tse khethiloeng bakeng sa kakaretso kapa ho batla ntho e itseng, eseng bopaki ba hore u utloisisitse lintlha tsohle ka lebelo le bontšitsoeng. Rayner et al., 2016
Mehloli
- Brysbaert (2019). Ke mantsoe a makae ao re a balang motsotsong? Tlhahlobo le metaanalysis ea lebelo la ho bala.
- Rayner et al. (2016). Lintho tse ngata tseo re lokelang ho li bala, nako e nyenyane.
- Rayner (1998). Motsamao oa mahlo ha ho baloa le ho sebetsanoa ha boitsebiso: lilemo tse 20 tsa lipatlisiso.
- CLIFTON et al. (2015). Motsamao oa mahlo ha ho baloa le ho sebetsanoa ha boitsebiso: lefa la lilemo tse 40 la Keith Rayner.
- Whitford et al. (2012). Boiphihlelo ba puo ea bobeli bo fetola litlamorao tsa makhetlo a mantsoe puong ea pele le ea bobeli: bopaki bo tsoang litekanyetsong tsa motsamao oa mahlo nakong ea ho bala lirapa ka tlhaho.
- Nation (2006). Ho hlokahala pokello ea mantsoe e kholo hakae bakeng sa ho bala le ho mamela?.
- Schotter et al. (2014). U se ke ua lumela seo u se balang hang feela.
- Brysbaert et al. (2016). Re tseba mantsoe a makae? Likhakanyo tse sebetsang tsa boholo ba pokello ea mantsoe ho latela tlhaloso ea lentsoe, tekanyo ea ho kopana le puo le lilemo tsa morupeluoa.