Ragaa fi lakkoofsota ijoo
| Bu'aa fakkeenyaa | Yeroo darbe | Saffisa arfiilee irratti hundaa'e |
|---|---|---|
| Arfii 150 lakkaa'aman | Sekondii 60 | WPM 30 |
| Arfii 300 lakkaa'aman | Sekondii 60 | WPM 60 |
| Arfii 300 lakkaa'aman | Sekondii 30 | WPM 120 |
Isaan kun shallaggii fakkeenyaati; sadarkaa hirmaattotaa miti. Foormulaan arfiilee lakkaa'aman shaniin hiruu, achiis daqiiqaa yeroo darbeen hiruu dha. Yuunitii arfiilee dhaabbataa fayyadamuun, dheerina jechootaa giddugaleessaa adda addaa qaban caalaa, barreeffamoota jechoota iddoo duwwaatiin addaan baafaman kallattiin lakkaa'uu caalaa walbira qabuun salphisa. Qorannoowwan guguddoo kompiitara minjaalaa fi bilbilaa irratti taasifaman yuunitii kana fayyadamu. Dhakal et al., 2018 Palin et al., 2019
Saffisni waliigalaa fi oomishni sirrii adda adda
Namoonni lama lakkoofsa arfiilee walqixa barreessuu danda’u; garuu hammi barreeffama dogoggoraa isaan hafan adda ta’uu danda’a. Qorannoon dogoggoraa dogoggora hafee fi dogoggora sirreeffame, akkasumas cuqaasa dabalataa dogoggora sirreessuuf fayyadaman adda baasa. Dhibbeentaan sirrummaa agarsiifamu dogoggora adeemsa keessatti raawwatame hunda hammachuu dhiisuu danda’a. Soukoreff et al., 2003 Soukoreff et al., 2001
Foormulaan WPM qulqulluu kan waliigalaan fudhatame tokko hin jiru. Qorannoon tokko barreeffama sirriitti irra deebi’ame lakkaa’uu, adabbii hir’isuu yookaan saffisa madaallii dogoggoraa adda ta’e waliin gabaasuu danda’a. Kanaaf, WPM waliigalaa marsariitii kamiyyuu dhibbeentaa sirrummaa isaatiin baay’isuun qabxii isaa sirrii ta’e kennuuf wabii hin ta’u. Hiika qabxii marsariitichaa dubbisi. Soukoreff et al., 2003 MacKenzie and Soukoreff, 2002
Yeroon kam safarama?
Cuqaasa jalqabaa irraa hanga isa dhumaatti safaruun, yeroo jalqabaa qophaa'uu dabalatee yeroo murtaa'aa safaruu irraa adda. Garaagarummaan yeroo xiqqaan saampilii baay’ee gabaabaa irratti caalaatti dhiibbaa qaba. Qorannoon bilbilaa daangaa yeroo isaa ifatti ibsa; safartuuwwan himaa himaan shallagaman fayyadama tokkoon tokkoon irratti giddugaleessa godha, cuqaasa saffisaa muraasa akka saffisa itti fufiinsaatti hin ilaalu. Palin et al., 2019
Hojii barruu irra deebiin barreessuu keessatti jechootni duraan kennamu. Imeelii barreessuun qabiyyee filachuu fi qindeessuu, akkasumas galchuu gaafata. Qorannoon barreessuu durii qaamota hubannoo miiraa, sammuu fi sochii qaamaa adda baasa; kanaaf WPM barruu irra deebiin barreessuu akka safartuu qulqullina barreessuu yookaan hojii sa'aatii tokkotti xumurameetti maqaa jijjiiruun sirrii miti. Salthouse, 1986
Maal irratti hundaa'a?
Maaliif bu'aan qorannoowwan gidduutti garaagara?
Rakkina barruu, tuqaalee, afaan, walitti aansaa qubee namni beeku fi mala galchuu, hirmaataan maal akka hojjetu jijjiiru. Qorannoon sochii qaamaa hordofu tooftaaleen barreessuu guyyaa guyyaa garaagarummaa guddaa akka qaban argate; qorannoon kompiitara minjaalaa bal'aanis namni hundi tooftaa tokko fayyadama jedhanii tilmaamuu mannaa, akkaataa cuqaasa furtuu qorate. Haala kana osoo hin ilaalin lakkoofsa WPM lama walbira qabuun dogoggorsuu danda'a. Feit et al., 2016 Dhakal et al., 2018
Walitti dhufeenyi umurii fi itti fayyadama afaanii kuusaa ragaa bilbilaa keessatti mul'atu, amaloota namoota ofiin filatanii hirmaataniiti. Kun sadarkaa umurii yookaan saalaa addunyaa maraa, kiiboordii hundaaf, hin mirkaneessu. Kiiboordiin qaamaa fi iskiriiniin tuqaa hojiiwwan galchuu adda addaa waan ta'aniif, addaan hordofamuu qabu. Palin et al., 2019
Shallaggicha sirriitti akkamitti fayyadamuu dandeessa?
Qabxii kee mataa keetii yeroo walbira qabdu, gosa barruu, yeroo turtii, meeshaa fi seera sirreeffamaa wal fakkaataa taasisii. Dogoggora yookaan sirrummaa saffisa waliin hordofi. Kunis galmeen safartuu saffisaa fi sirrummaa lamaan isaanii ifatti ibsuu irratti xiyyeeffata; galma sirrummaa waliigalaa tokko uumuu irratti miti. Soukoreff et al., 2003 MacKenzie and Soukoreff, 2002
Qorannoon shaakala barreessitoota guyyaa guyyaa irratti taasifame, dandeettiin shaakala namoonni gabaasan gosa shaakala isaan hojjetaniin walqabachuu akka dandeessu agarsiisa; garuu namni hundi bu'aa murtaa'e akka argatu hin wabii kennu. Barreeffama irra deddeebi'ame irratti bu'aan saffisaa argamu, barreeffamicha beekuu irraa dhufuu danda'a. Jijjiirama barreessuu bal'aa madaaluuf, barruu haaraa fi wal madaalu, akkasumas hiika qabxii wal fakkaataa fayyadami. Keith et al., 2007 Salthouse, 1986
Yuunitiiwwan ifa erga ta'anii booda shallaggiin salphaa dha. Gaaffileen hiika bu'aa irratti barbaachisoo ta'an: arfiileen kam akka lakkaa'aman, yeroon yoom akka jalqabuu fi xumuramu, akkasumas dogoggorri akkamitti akka calaqqisiifamu dha. Odeeffannoo kana malee, lakkoofsi WPM walqixa ta'e raawwii walqixa jechuu miti. Soukoreff et al., 2003 Palin et al., 2019
Qorannoo bilisaa kanaan walqabatu yaali
Qorannoo saffisa barreessuu kiiboordii irratti
Qorannoo saffisa barreessuu yaali; turtii agarsiifame, mala galchuu, saffisa waliigalaa fi sirrummaa waliin dubbisi. Qabxii qorannicha mataa isaa akka hiika yeroo sanaatti fudhadhu. Bu'aa iskiriinii tuqaa fi kiiboordii qaamaa addaan qabi.
Gaaffilee yeroo baay'ee gaafataman
Iddoowwan duwwaa lakkaa'amu?
Akkaataa qorannoo keessatti, arfiileen barruu safaramu keessa jiran, iddoowwan duwwaas dabalatee, fayyadamu. Barreeffamni lakkaa'amu sirriin fi seerri yeroo safaruu ammas ifatti ibsamuu qabu. Dhakal et al., 2018
WPM jechuun lakkoofsa jechoota dhugaa ani barreessedhaa?
Yeroo baay'ee miti. Akkaataa barreessuu beekamaa keessatti, arfiileen shan jecha idilee tokko ta'u; kunis dheerina jechoota barruu sanaa dhugaa osoo hin ilaalin. Palin et al., 2019
Maaliif WPM waliigalaa qabxii dhumaa caala?
Saffisni galchuu waliigalaa fi bu'aan sirriitti irra deebi'amee barreeffame adda ta'uu danda'u. Qorannoowwan gidduutti akkaataa dogoggora ilaalan garaagara; foormulaa adabbii tokko tilmaamuu mannaa, hiika qorannoo sanaa fayyadami. Soukoreff et al., 2003
Maddoota
- Dhakal et al. (2018). Cuqaasa furtuu miliyoona 136 irraa argannoowwan barreessuu.
- Palin et al. (2019). Namoonni meeshaalee socho'aa irratti akkamitti barreessu?.
- Feit et al. (2016). Akkaataa itti barreessinu.
- Soukoreff et al. (2003). Safartuuwwan qorannoo barruu galchuu.
- Soukoreff et al. (2001). Hojiiwwan barruu galchuu keessatti dogoggora safaruu.
- MacKenzie and Soukoreff (2002). Kompiitara socho'aadhaaf barruu galchuu: moodeelota, mala, yaad-rimee fi hojii irra oolmaa.
- Salthouse (1986). Gama hubannoo, sammuu fi sochii qaamaa barreessuu barruu irra deebiin keessatti.
- Keith et al. (2007). Ibsa shaakala kaayyoo qabu dandeettii barreessuu namoota guyyaa guyyaa.