Ragaa fi lakkoofsota ijoo
| Hammatama jechoota beekamoo | Tokkenoota hin beekamne barruu jechoota 300 qabu keessatti | Hiika isaa |
|---|---|---|
| 90% | 30 | Herrega fakkeenyaaf dhiyaate |
| 95% | 15 | Tokkenii 20 keessaa tokko hin beekamu |
| 98% | 6 | Tokkenii 50 keessaa tokko hin beekamu |
Gabateen kun herrega tokkenoota barruu keessa jiranii agarsiisa; qorannoo hubannoo miti. Tokkeniin tokko barruu keessatti jecha tokko yeroo tokko mul'achuu dha: jechi hin beekamne tokko irra deddeebi'ee yoo mul'ate, mul'anni hundi lakkaa'ama. Maatiin jechootaa immoo baay'ina jechootaa ibsuuf itti fayyadaman safartuu biraa dha. Safartuuwwan walitti makuun ulaagaalee akka sirriitti murtaa'an fakkaatan dogoggorsaa taasisa. Nation, 2006 Brysbaert et al., 2016
Tilmaamni 8,000–9,000 kun eessaa dhufe?
Nation hammatama barreeffamaa fi dubbii Afaan Ingiliffaa qorachuuf tarree maatii jechootaa irra deddeebii irratti hundaa'e fayyadame. Xumura isaa haala irratti hundaa'a: hubannoo gargaarsa malee argachuuf hammatamni tilmaamaan 98% yoo barbaachise, barruuleen barreeffamaa qorannoon ilaale baay'ina jechootaa tilmaamaan kana barbaadu. Maqaan namaa fi bifa jechoota walqabatan akkamitti akka qabaman qorannicha keessatti dabalamu; wantoota kaayyoo barnootaa hundumaaf ta'u keessaa hambifamuu qaban miti. Nation, 2006
Qorannoon lakkaa'ina jechootaa kan biraa, jechoota bu'uuraa, maatii jechootaa fi bifa barreeffamaa lakkoofsa baay'ee garaagaraa kennuu akka danda'an agarsiisa. Maatii jechootaa 8,000 jedhu bu'aa qorannoo jechoota bu'uuraa 8,000 jedhu wajjin kallattiin wal bira qabamuu hin danda'u; akkasumas lakkoofsa jechoota Afaan Ingiliffaa hunda miti. Brysbaert et al., 2016 Nagy et al., 1984
98% daangaa hubannoo addaa dhaa?
Schmitt, Jiang fi Grabe hirmaattota 661 biyyoota saddeet irraa dhufan barruulee lama irratti qoratan. Hammatama jechootaa fi hubannoo gidduu hariiroo walitti fufiinsa qabu argatan; bakka hubannoon tasa guutuu ta'u daangaa ifa ta'e hin argine. Bu'aan isaanii 98% akka galma hammatama barreeffama barnootaaf gargaaru ta'uu deeggera; akka ulaagaa darban yookaan kufanitti hin ilaalu. SCHMITT et al., 2011
Maal irratti hundaa'a?
Kitaaboonni maaliif garaagara?
Seenaa beekamaa, kitaabni barnootaa ogummaa addaa fi asoosamni seenaa durii jechoota garaagaraa qabu; beekumsa duraa garaagaraas barbaadu. Tilmaamni hammatamaa hubannoo irraa seerluga, tilmaama yaadaa yookaan beekumsa dhimmaa hin balleessu. Qorannoon saffisa dubbisuu illee jechoota keessa darbuunii fi hiika isaanii hubachuun bu'aa garaagaraa akka ta'an agarsiisa. Nation, 2006 Brysbaert, 2019
Barruu keessatti jecha adda baafachuuf beekumsi fudhataa ka'umsa barbaachisaa dha; garuu barataan jecha tokko gartokkoon beekuu danda'a. Qorannoowwan adda baasuu, yaadachuu fi fayyadama oomishaa addaan baasan, jecha tokko akka beekamu mallatteessuun hiika isaa hunda barruu keessatti hubachuu akka hin mirkaneessine agarsiisu. Laufer et al., 2004 Webb, 2008
Jechoota kana caalaa xiqqoo beektee dubbisuu jalqabuu dandeessaa?
Eeyyee: tilmaamni kun barruulee qoraman gargaarsa malee hubachuuf hammam jechoota akka beekamu ilaala; hayyama dubbisuu miti. Barreeffamni salphaan, deeggarsi fi kaayyoon dubbisaa garaagarummaa fidu. Barataan galmee jechootaa fayyadamu haala gargaarsa malee dubbisuu irraa adda ta'een hojjechaa jira. Lakkoofsi kun dubbisuu hamilee kutachuu hamma qorannoon lakkoofsa murtaa'e agarsiisutti eegsisuu mannaa, barruu filachuuf si gargaaruu qaba. Nation, 2006
Wal arguun irra deddeebi'uun gama adda addaa beekumsa jechootaa guddisuu danda'a; garuu qorannoon irra deddeebii lakkoofsa yeroo jecha hundi guutummaatti baratamu hin kennu. Lakkoofsi jechoota haaraa adda baafatte qofti dubbisa sirriif gahaa dha jedhanii yaaduu mannaa, hubannoo fi gargaarsa akkamii akka barbaachisu hordofi. Webb, 2007
Umuriin, saalli fi afaanonni biroo hoo?
Kun qorannoo hammatama barruu Afaan Ingiliffaa ti; safartuu dandeettii umurii yookaan saalaa irratti hundaa'e miti. Afaanonni biroo bifa jechootaa fi maatii jechootaa karaa garaagaraatiin lakkaa'u; gosoonni barruu garaagaraas jechoota garaagaraa barbaadu. Safartuuwwan isaa osoo hin mirkaneessin lakkoofsa kana afaanota biraatti fayyadamuun ragaa jiru caalaa guddisanii dhiyeessa. Nation, 2006 Brysbaert et al., 2016
Gaaffiin hojii irra oolu, gargaarsa sadarkaa ati filatteetti kitaaba keessaa hammam akka hubattu dha. Qabxiin jechoota adda baafachuu haala isaa hubachuuf gargaaruu danda'a; garuu barruu sana irratti qorannoon hubannoo gabaabaan kaayyoo kana caalaatti dhiyaata, daangaa baay'ina jechootaa hundumaaf ta'u caalaa. SCHMITT et al., 2011 Laufer et al., 2004
Qorannoo bilisaa kanaan walqabatu yaali
Qorannoo beekumsa jechootaa
Qorannoo beekumsa jechootaa yaaliitii jechoota Afaan Ingiliffaa adda baafachuu kee ilaali; achiis kitaaba dhugaa dubbistuu fi hammam akka hubattu yaadi. Qabxiin isaa barruun hundi siif hubatama jedhee mirkaneessu miti; lakkaa'ina isaa immoo wal bira qabannaa maxxanfame keessatti fayyadamuun dura safartuu walfakkaataa ta'uu qaba.
Gaaffilee yeroo baay'ee gaafataman
Maatiin jechootaa 8,000 jechoota 8,000 wajjin tokko dhaa?
Sirna lakkaa'inaa hunduma keessatti miti. Maatiin jechootaa bifa walqabatan walitti qaba; jechi bu'uuraa yookaan bifa barreeffamaa safartuu biraa dha. Brysbaert et al., 2016
Hammatamni 98% hubannoon 98% jechuudhaa?
Lakki. Hammatamni mul'annoowwan jechoota beekamoo lakkaa'a; hubannoon barruu hubachuu gaafata. Hariiroon isaanii tokko miti. SCHMITT et al., 2011
Hamma jechoota sana beekutti eeguu qabaa?
Qorannoon kun barruu murtaa'e gargaarsa malee hammam akka hubatamu ilaala. Dubbisa deeggarsa qabu yookaan kitaabota salphaa baay'ina kana gadi ta'an dhowwuuf seera miti. Nation, 2006
Maddoota
- Brysbaert et al. (2016). Jechoota meeqa beekna? Tilmaama hojii irra oolu kan baay'ina beekumsa jechootaa hiika jechootaa, hamma galtee afaanii fi umurii hirmaataa irratti hundaa'e.
- Nation (2006). Dubbisuu fi dhaggeeffachuuf baay'inni jechootaa meeqa barbaachisa?.
- Laufer et al. (2004). Beekumsa jechootaa qorachuu: baay'ina, jabina fi mijachuu kompiitaraa.
- Webb (2008). Baay'ina jechoota fudhatamaa fi oomishaa kan barattoota afaan L2.
- Webb (2007). Dhiibbaa irra deddeebiin beekumsa jechootaa irratti qabu.
- Nagy et al. (1984). Afaan Ingiliffaa barnoota mana barumsaa maxxanfame keessatti jechoonni meeqa jiru?.
- Brysbaert (2019). Daqiiqaa tokko keessatti jechoota meeqa dubbifna? Sakatta'iinsa fi xiinxala waliigalaa saffisa dubbisuu.
- SCHMITT et al. (2011). Dhibbeentaa jechoota barruu keessatti beekamanii fi hubannoo dubbisaa.