တႃႇတူၺ်းၸႂ်ဝူၼ်ႉၶၢတ်ႇၵႂႃႇၸူဝ်ႈၵႅပ်ႉၼၼ်ႉ ပဵၼ်သင်၊ ယူႇႁိုင်ၵႃႈႁိုဝ်?

ၵၢၼ်ၸမ်းသမ်းတႄႇငဝ်ႈၶွင် Raymond လႄႈ ၵၢၼ်သၢင်ႈသပ်းလႅင်းဢၼ်မႃးၽၢႆႇလင် လေႇၸႂ်ႉၵၢၼ်ၼႄတူဝ်ႁၢင်ႈၽႂ်းၽႂ်းတေႃႇၵၼ်: တူဝ်ႁၢင်ႈတေႃႇတူဝ်ႁၢင်ႈ ၼႄၽၢႆႇလင်ၵၼ်ၽႂ်းၽႂ်း၊ ၼႂ်းၼၼ်ႉမီးပဝ်ႉမၢႆယူႇၸွမ်းတူဝ်ဢၼ်လွၼ်ႉ။ ၶၢဝ်းယၢမ်းဢၼ်ၶၢတ်ႈဝႆႉၼႆႉ ၶိုၼ်ႈတီႈလမ်းၼပ်ႉတူဝ်ႁၢင်ႈ လႄႈၵၢၼ်ဢၼ်ၽူႈၶဝ်ႈၸမ်းတေလႆႈႁဵတ်း။ မၼ်းဢမ်ႇၸႂ်ႈၶၢဝ်းယၢမ်းပၵ်းပိူင်တႃႇၵူႈၵေႃႉ ဢၼ်တိုင်းၼႂ်းၵၢၼ်ၽိုၵ်းတူၺ်းၸႂ်ဝူၼ်ႉၵူႈၸိူဝ်း။ Raymond et al., 1992 Dux et al., 2009

ပဝ်ႉမၢႆတူဝ်ထီႉသွင် ဢမ်ႇႁၼ်လႃးလႃးၸွင်ႇၸႂ်ႈ?

ၽွၼ်းဢၼ်ႁၼ်လႆႈၼႂ်းၵၢၼ်ႁဵတ်းၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၵၢၼ်ႁၢႆးငၢၼ်းပဝ်ႉမၢႆတူဝ်ထီႉသွင်လူတ်းလူင်း ၼႂ်းငဝ်းလၢႆးၸိူဝ်းၼိုင်ႈ။ ၽၢင်ႁၢင်ႈဢၼ်ၶႆႈၸႂ်တၢင်းၼႆႉ ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ် ၵဵဝ်ႇၵပ်းလွင်ႈလိူၵ်ႈ၊ လွင်ႈႁူႉတူဝ်၊ လွင်ႈသိမ်းၶေႃႈမုၼ်းဝႆႉၼႂ်းတၢင်းတွင်းႁဵတ်းၵၢၼ် လႄႈလွင်ႈၵိတ်ႇၶၢတ်ႈဢၼ်ၵဵဝ်ႇၶွင်ႈၵၼ်။ ၵၢၼ်သၢင်ႈသပ်းလႅင်းလေႇၸႂ်ႉလၵ်းထၢၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉ၊ ဢမ်ႇၸႂ်ႈဢဝ်ၵၢၼ်ႁၢႆးငၢၼ်းလွတ်ႈၵူႈၸိူဝ်းၵႂႃႇတႅပ်းတတ်းဝႃႈ ပဵၼ်ၵၢၼ်ၽိတ်းၽႆးတူဝ်ႁူႉတူဝ်ၸဵမ်တႄႇလႄႈၵမ်းလဵဝ်။ Dux et al., 2009 Martens et al., 2009

ၼႆႉပဵၼ်လွင်ႈဢၼ်တၢင်းတႅတ်ႈတေႃးၵၢၼ်ႁၢႆးငၢၼ်း၊ ၶၢဝ်းယၢမ်းပဝ်ႉမၢႆ လႄႈၶေႃႈတေလႆႈႁူႉပဝ်ႉမၢႆတူဝ်ထီႉၼိုင်ႈၸင်ႇလမ်ႇလွင်ႈ။ ၶေႃႈသင်ႇဢမ်ႇၼၼ်တူဝ်လိူၵ်ႈၼႄ ၸၢင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၽွၼ်းဢၼ်ႁၼ်လႆႈ။ လူဝ်ႇမီးၶေႃႈၼိယၢမ်ႇၵၢၼ်ၸမ်းသမ်း ၸင်ႇၸႂ်ႉၶၢဝ်းယၢမ်းမီလီသႅၵ်ႉၼႂ်းၵၢၼ်တီႈပွင်ႇလႆႈ။ Raymond et al., 1992 Martens et al., 2009

တၢင်းတွင်းႁဵတ်းၵၢၼ် ၶဝ်ႈမႃးၼႂ်းၶေႃႈသပ်းလႅင်းၸိူင်ႉႁိုဝ်?

ၵၢၼ်လိူၵ်ႈလႄႈသိမ်းပဝ်ႉမၢႆတူဝ်ထီႉၼိုင်ႈဝႆႉ ၸၢင်ႈၶႄႉၶႅင်ႇၵၼ်တင်းၵၢၼ်ႁဵတ်းၵၢၼ်ၸွမ်းတူဝ်ဢၼ်မႃးၽၢႆႇလင်။ ၶေႃႈၶႆႈၸႂ်တၢင်းတွင်းႁဵတ်းၵၢၼ် ၸႅၵ်ႇပႅၵ်ႇၵၢၼ်သိမ်းၶေႃႈမုၼ်းလႄႈၵၢၼ်ၵုမ်းၵမ်၊ ၽွင်း Cowan သပ်းလႅင်းၵဵဝ်ႇလွင်ႈတၢင်းၸၢင်ႈသိမ်းဝႆႉၼႂ်းငဝ်းလၢႆးၸိူဝ်းၼိုင်ႈ။ ၶူင်းၵၢၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ၸွႆႈတမ်းၶေႃႈသပ်းလႅင်း၊ ၵူၺ်းၵႃႈဢမ်ႇႁဵတ်းႁႂ်ႈၵၢၼ်တူၺ်းၸႂ်ဝူၼ်ႉၶၢတ်ႇၵႂႃႇၸူဝ်ႈၵႅပ်ႉၼႆႉ ပဵၼ်ၵၢၼ်တိုင်းတၢင်းၸၢင်ႈတၢင်းတွင်းၵူႈၸိူဝ်းၶွင်ၵူၼ်းၵေႃႉၼိုင်ႈ။ Baddeley, 2012 Cowan, 2001

မၼ်းမိူၼ်ၵၼ်တင်းၶၢဝ်းယၢမ်းၸုၵ်းၸႂ်ပွတ်းၸွင်ႇၸႂ်ႈ?

ဢမ်ႇၸႂ်ႈ။ လွင်ႈယၢပ်ႇၼႂ်းၵၢၼ်ႁၢႆးငၢၼ်းပဝ်ႉမၢႆဢၼ်ယူႇၸမ်ၵၼ်ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းဢမ်ႇထိုင်ၸူဝ်ႈမူင်းၼိုင်ႈၼၼ်ႉ ပႅၵ်ႇၵၼ်တင်းၵၢၼ်ႁဵတ်းၵၢၼ်သိုပ်ႇတေႃႇၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းလၢႆမိၼိတ်ႉ။ ၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈၸုၵ်းၸႂ်တေႃႇၼၢၼ်း ၸမ်းတူၺ်းၵၢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႈလႄႈၽိတ်းပိူင်ႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း၊ ၽွင်းၵၢၼ်ၸမ်းသမ်းတူၺ်းတႃႇတူၺ်းၸႂ်ဝူၼ်ႉၶၢတ်ႇၵႂႃႇၸူဝ်ႈၵႅပ်ႉ လႅၵ်ႈလၢႆႈၶၢဝ်းယၢမ်းၼႂ်းၵႄႈလွင်ႈတၢင်း။ ႁွင်ႉၸိုဝ်ႈတင်းသွင်ဝႃႈတူၺ်းၸႂ်ဝူၼ်ႉၼႆ ၵေႃႈဢမ်ႇႁဵတ်းႁႂ်ႈၼပ်ႉၼႂ်းၽၢႆႇၼိုင်ႈၸႂ်ႉတႅၼ်းၵၼ်လႆႈ။ Esterman et al., 2013 Dux et al., 2009

ၵၢၼ်သၢင်ႈသပ်းလႅင်းႁူမ်ႈၶေႃႈမုၼ်းၵဵဝ်ႇၵၢၼ်ဢမ်ႇၼွၼ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ ၸႅၵ်ႇၽၢႆႇတူဝ်ၼပ်ႉၽၢႆႇတၢင်းႁူႉတၢင်းမၢႆလၢႆလၢႆ။ ၵၢၼ်တူၵ်းလပ်းၼႂ်းၵၢၼ်ၸုၵ်းၸႂ်တေႃႇၼၢၼ်းၼၼ်ႉ ဢမ်ႇၸၢင်ႈသပ်းလႅင်းလႆႈၵမ်းလဵဝ်လူၺ်ႈၶေႃႈသပ်းလႅင်း 200–500 ms၊ လႄႈၵၢၼ်လွတ်ႈပဝ်ႉမၢႆၽႂ်းၽႂ်းတူဝ်ၼိုင်ႈ ဢမ်ႇၸႂ်ႈလၵ်းထၢၼ်ဝႃႈၵူၼ်းၼၼ်ႉဢမ်ႇၼွၼ်း ႁိုဝ်မီးတၢင်းပဵၼ်။ Lim et al., 2010

ဢႃယုလႄႈၽူႈၸၢႆး/ၽူႈယိင်း ၸွႆႈပၼ်ၵႃႈတူဝ်ၼပ်ႉၽၢႆႇတူဝ်ၵေႃႉလႆႈၸွင်ႇ?

ၵၢၼ်သၢင်ႈသပ်းလႅင်းဢၼ်ဢၢင်ႈထိုင်ၼၼ်ႉ လၢတ်ႈလွင်ႈၽွၼ်းၵၢၼ်ၸမ်းသမ်းလႄႈလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵႂၢင်ႈတႃႇလၢႆၽၢင်ႁၢင်ႈၵၢၼ်၊ ဢမ်ႇၸႂ်ႈၽႅၼ်ႇတႅၵ်ႈၸၼ်ႉပွတ်းပၵ်းၵႃႈယုၵ်ႉၽူႈၸၢႆး/ၽူႈယိင်း တႃႇၵၢၼ်ထတ်းၼိူဝ်ဢွၼ်ႇလၢႆးၵူႈဢၼ်။ တႃႇၼပ်ႉပၼ်ၵူၼ်းၵေႃႉၼိုင်ႈဝႃႈမီးဢႃယုၸုၵ်းၸႂ်ၵႃႈႁိုဝ် လူၺ်ႈပဝ်ႉမၢႆဢၼ်လွတ်ႈၵႂႃႇၵမ်ႈၽွင်ႈၼၼ်ႉ တေလူဝ်ႇမီးၵၢၼ်ယိုၼ်ယၼ် ဢၼ်လၵ်းထၢၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉဢမ်ႇပၼ်။ Martens et al., 2009 Dux et al., 2009

လွင်ႈၸႂ်လႆႈၵေႃႈပဵၼ်ၶေႃႈထၢမ်တၢင်ႇဢၼ်။ ၽွၼ်းၵၢၼ်ၵဵဝ်ႇၵပ်းၶေႃႈထၢမ်လွင်ႈၸႂ်လႆႈၵႂၢင်ႈၼၼ်ႉၼႄဝႃႈ ၽွၼ်းၵၢၼ်ၵၢၼ်ဝူၼ်ႉတူဝ်ၵၢင် ဢၼ်ၵႅၼ်ႇၶႅင်ႁႅင်း ဢမ်ႇၵႂႃႇမၢႆထိုင်ဝႃႈ ၵၢၼ်တိုင်းလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈၽၢႆႇတူဝ်ၵေႃႉ တေၼိမ်မၼ်ႈ။ ၵၢၼ်သၢင်ႈတူၺ်းၸူဝ်ႈၵႅပ်ႉ ဢမ်ႇပဵၼ်ၵၢၼ်ထတ်းတၢင်းပဵၼ် ဢမ်ႇၼၼ်ထတ်းလၵ်းၸၢတ်ႈတူဝ်ၵေႃႉၵမ်းလဵဝ်။ Hedge et al., 2017

ၸၢင်ႈဢဝ်ၽွၼ်းဢၼ်ႁၼ်ၼႆႉၵႂႃႇၸႂ်ႉလႆႈတေႉၵႃႈႁိုဝ်?

ၸႂ်ႉမၼ်းတႃႇႁူႉဝႃႈ ၶေႃႈမုၼ်းဢၼ်မႃးၸမ်ၵၼ်ၽႂ်းၽႂ်း ၸၢင်ႈလွတ်ႈၵႂႃႇလႆႈ မႅၼ်ႈမိူဝ်ႈၵူၼ်းၵေႃႉၼၼ်ႉၶတ်းၸႂ်တူၺ်းယူႇၵေႃႈယဝ်ႉ။ လၵ်းထၢၼ်ဢမ်ႇယိုၼ်ယၼ်ပၵ်းပိူင်ၶၢဝ်းယၢမ်းၸမ်ၵၼ်ဢၼ်ၸႂ်ႉလႆႈၵူႈၵေႃႉၼႂ်းၸၢတ်ႈပၢၼ်ၵူႈဝၼ်း၊ ပႅၼ်ၵၢၼ်ၽိုၵ်းဢၼ်ၵမ်ႉၸႂ်လႆႈဝႆႉၵမ်းၼိုင်ႈ၊ ဢမ်ႇၼၼ်ၶေႃႈလၢတ်ႈဝႃႈ ၽိုၵ်းၵၢၼ်ၽိုၵ်းတူၺ်းၸႂ်ဝူၼ်ႉၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၵူၼ်းၵတ်ႉၶႅၼ်ႇၶိုၼ်ႈၵူႈၽၢႆႇ။ လွင်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉလူဝ်ႇမီးလၵ်းထၢၼ်ၵၢၼ်ၽွၼ်းဢၼ်တိူဝ်းၵႂၢင်ႈၵႂႃႇ။ Dux et al., 2009 Martens et al., 2009

တႃႇတႅၵ်ႈၼိူင်းၵၢၼ်ၸမ်းသမ်းၽၢႆႇသုၼ်ႇတူဝ်၊ ႁႂ်ႈၶၢဝ်းယၢမ်းၼႄလမ်းၼပ်ႉ၊ ပဝ်ႉမၢႆလႄႈၶေႃႈတေလႆႈႁၢႆးငၢၼ်း မိူၼ်ၵၼ်သေ တူၺ်းတၢင်းတႅတ်ႈတေႃး၊ ယႃႇတမ်းၶၢတ်ႈၵႃႈၵၢၼ်ၶိုၼ်းမႃးတူဝ်လဵဝ်ဢၼ်ဢမ်ႇမီးတီႈမႃး။ ၵၢၼ်ၽိုၵ်းတူၺ်းၸႂ်ဝူၼ်ႉဢၼ်ပႅၵ်ႇၵၼ်ၼၼ်ႉ ထုၵ်ႇလီႁွင်ႉဝႃႈပဵၼ်ၵၢၼ်ၸမ်းသမ်းတၢင်ႇၸိူဝ်း။ Raymond et al., 1992 Hedge et al., 2017