ၵၢၼ်ၶတ်းၶႂၢင်ႈယဝ်ႉ တႃႇၶိုၼ်းၸုၵ်းၸႂ် တေလႆႈ 23 မိၼိတ်ႉတႄႉႁႃႉ?

ၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းၼႂ်းပၢႆးတႄႉ လဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈၸတ်းၵၢၼ်ႁဵတ်းၵၢၼ်၊ ဢမ်ႇၸႂ်ႈၵၢၼ်တင်ႈၶိုၼ်းတၢင်းႁူႉသိုၵ်ႉၽၢႆႇၶၢဝ်းယၢမ်းဢၼ်ၵူႈၵေႃႉမီး။ ၵူၼ်းၸၢင်ႈႁဵတ်းၵၢၼ်တၢင်ႇဢၼ် ဢွၼ်တၢင်းတေၶိုၼ်းမႃးႁဵတ်းၵၢၼ်ဢၼ်ထုၵ်ႇၶတ်းၶႂၢင်ႈ။ ပေႃးၼပ်ႉၶၢဝ်းယၢမ်းလတ်းၵႂႃႇပဵၼ်ၶၢဝ်းယၢမ်းဢၼ်ဢမ်ႇၸၢင်ႈၸုၵ်းၸႂ်တေႃႇၼႃႈၼၼ်ႉ ၵႃႈဢၼ်တႅၵ်ႇတႅၵ်ႇဝႆႉၸၢင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ။ Mark et al., 2005

ၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းၼႂ်းႁွင်ႈၸၢမ်း လွင်ႈတႄႇၵၢၼ်ၶိုၼ်းၼၼ်ႉ ၼႄသင်?

Trafton လႄႈၸုမ်းၶဝ် ၼိူင်းၵၢၼ်ၶတ်းၶႂၢင်ႈၵမ်းလဵဝ်တင်းငဝ်းလၢႆးဢၼ်မီးသဵင်ပၼ်ၾၢင်ႉ၊ ပၼ်ၶၢဝ်းယၢမ်း 8 ၸႅၵ်ႉၵႅၼ်ႉဢွၼ်တၢင်းၵၢၼ်ၶတ်းၶႂၢင်ႈတေတႄႇ။ ၵူၼ်းဢၼ်လႆႈသဵင်ပၼ်ၾၢင်ႉ တႅမ်ႈႁႅၼ်းတူဝ်ၼမ်လိူဝ်လႄႈၶိုၼ်းတႄႇၵၢၼ်ၽႂ်းလိူဝ်။ ၼႆႉၵမ်ႉထႅမ်ဝႃႈၵၢၼ်တႅမ်ႈႁႅၼ်းတူဝ်ဝႆႉလူင်ႈၼႃႈလႄႈတၢင်းတွင်းယိူင်းဢၢၼ်းမီးၽွၼ်း၊ ဢမ်ႇၸႂ်ႈမီးၶၢဝ်းယၢမ်းၶိုၼ်းတူဝ်ဢၼ်တႅတ်ႈတေႃးတစ်ၸိူဝ်ႉ။ Trafton et al., 2003

ပပ်ႉပိူင်ၶွင် Altmann လႄႈ Trafton တႅၵ်ႇလၢတ်ႈဝႃႈ လွင်ႈတႄႇႁႂ်ႈယိူင်းဢၢၼ်းမီးႁႅင်းလႄႈၵၢၼ်ၶိုၼ်းႁႃတၢင်းတွင်း ၸၢင်ႈမီးၽွၼ်းတေႃႇၵၢၼ်တႄႇၶိုၼ်း။ ၵၢၼ်ၸၢမ်း Leroy လဵပ်ႈႁဵၼ်းၸႂ်ၵိုတ်းၸွမ်းၵၢၼ်ၵဝ်ႇ မိူဝ်ႈလႅၵ်ႈၵႂႃႇႁဵတ်းၵၢၼ်ဢၼ်ယင်းဢမ်ႇယဝ်ႉ။ ၶေႃႈလၢတ်ႈၸိူဝ်းၼႆႉၵဵဝ်ႇၵွင်ႉၵၼ် ၵူၺ်းၵႃႈပဵၼ်ၶၵ်ႉၵၢၼ်ပႅၵ်ႇၵၼ်၊ ၵွပ်ႈၼၼ် ဢမ်ႇထုၵ်ႇလီဢဝ်ၵႃႈၵၢၼ်မႃးႁူမ်ႈၵၼ်ပဵၼ်ၵႃႈမိၼိတ်ႉၵူႈၵေႃႉဢၼ်လဵဝ်။ Altmann et al., 2002 Leroy, 2009

ၵူၼ်းၸၢင်ႈတႅၼ်းၵၢၼ်ၶတ်းၶႂၢင်ႈလႆႈႁႃႉ?

ၼႂ်းၵၢၼ်ၸၢမ်း Mark လႄႈၸုမ်းၶဝ် ၵူၼ်းၺႃးၶတ်းၶႂၢင်ႈႁဵတ်းၵၢၼ်ယဝ်ႉၽႂ်းလိူဝ် လူၺ်ႈၵုၼ်ႇၽွၼ်းၵၢၼ်ဢမ်ႇပႅၵ်ႇၵၼ်၊ ၵူၺ်းၵႃႈလၢတ်ႈဝႃႈမီးၸႂ်တိူဝ်ႉ၊ မႆႈၸႂ်၊ ႁူႉသိုၵ်ႉၶၢဝ်းယၢမ်းႁိပ်ႈၼႅတ်ႈ လႄႈဢွၵ်ႇႁႅင်းၼမ်လိူဝ်။ ၵွပ်ႈၼၼ် ႁဵတ်းယဝ်ႉၽႂ်းလိူဝ် ဢမ်ႇယိုၼ်ယၼ်ဝႃႈၵၢၼ်ၶတ်းၶႂၢင်ႈဢမ်ႇမီးၽေး။ ၵႃႈတႅၵ်ႇၽွၼ်းၵၢၼ်ၸိူဝ်ႉလဵဝ်ၵေႃႈ ဢမ်ႇၵုမ်ႇထူၼ်ႈ။ Mark et al., 2008

ၵၢၼ်လိုဝ်ႈၵူႈၸိူဝ်ႉ ပဵၼ်မိူၼ်ၵၢၼ်ၶတ်းၶႂၢင်ႈႁႃႉ?

ဢမ်ႇမိူၼ်။ ၵၢၼ်လိုဝ်ႈဢၼ်ၽႅၼ်ဝႆႉ လႄႈလွင်ႈလူဝ်ႇႁဵတ်းၵၢၼ်တၢင်ႇဢၼ်ဢၼ်မႃးဢမ်ႇထၢင်ႇၼၼ်ႉ မီးယိူင်းဢၢၼ်းလႄႈလွင်ႈလူဝ်ႇပႅၵ်ႇၵၼ်။ ၵၢၼ်သၢင်ႈၽွၼ်းလေႃးၵၢၼ်လိုဝ်ႈမၢၵ်ႇဢွၼ်ႇႁၼ်ၽွၼ်းလီဢိတ်းဢွတ်းတေႃႇႁႅင်းၸႂ်လႄႈတၢင်းဢိူဝ်ႉ၊ ၵူၺ်းၵႃႈၽွၼ်းတေႃႇၵၢၼ်ႁဵတ်းၵၢၼ်တင်းမူတ်း ယင်းဢမ်ႇၸႅင်ႈလႅင်း။ မၼ်းဢမ်ႇၼႄဝႃႈၵၢၼ်ၶတ်းၶႂၢင်ႈၵူႈပွၵ်ႈ ပဵၼ်ၵၢၼ်လိုဝ်ႈ ဢမ်ႇၼၼ်ၵၢၼ်လိုဝ်ႈၵူႈၸိူဝ်ႉ မီးၵႃႈလႅၵ်ႈၵၢၼ်မိူၼ်ၵၼ်။ Albulescu et al., 2022

တၢင်းၸုၵ်းၸႂ်တေႃႇၵၢၼ်ယၢဝ်းယၢဝ်း လႅၵ်ႈလၢႆႈၵႂႃႇမႃးၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း။ ၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းဢမ်ႇလၢတ်ႈဝႃႈၵူၼ်းၵေႃႉၼိုင်ႈ ၸုၵ်းၸႂ်တဵမ်ထူၼ်ႈ ဢမ်ႇၼၼ်ဢမ်ႇၸၢင်ႈႁဵတ်းသင်ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းမၵ်းမၢႆဢၼ်လဵဝ်။ ၵၢၼ်ဢၼ်ႁဵတ်းယူႇတႄႉလႄႈၽွၼ်းၵၢၼ်ဢၼ်တႅၵ်ႇတႄႉ ယင်းလမ်ႇလွင်ႈ။ Esterman et al., 2013

မီးသင်ၸၢင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈလႆႈတႄႉ?

မိူဝ်ႈငဝ်းလၢႆးပၼ်ႁႂ်ႈႁဵတ်းလႆႈ၊ မၵ်းမၢႆဝႆႉလႅင်းလႅင်းဝႃႈတေလႆႈႁဵတ်းၶၵ်ႉၼႃႈသင်ၼၼ်ႉ ၵိုင်ႇငၢမ်ႇၵၼ်တင်းၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈတႄႇၶိုၼ်း။ ၵၢၼ်ၸၢမ်းၵမ်ႉထႅမ်လွင်ႈတႅမ်ႈႁႅၼ်းတူဝ်ႁွပ်ႇၵၢၼ်ၶတ်းၶႂၢင်ႈ၊ ဢမ်ႇၸႂ်ႈၶေႃႈယိုၼ်ယၼ်ဝႃႈတႅမ်ႈမၢႆၼိုင်ႈၶေႃႈယဝ်ႉ တေႁၢႆၵႃႈလႅၵ်ႈၵၢၼ်တင်းမူတ်း။ ၶေႃႈသုပ်းၼႆႉ ထုၵ်ႇလီမီးၼမ်ႉၼၵ်းဢိတ်းဢွတ်း။ Trafton et al., 2003 Altmann et al., 2002

တႃႇတိတ်းတၢမ်းလွင်ႈတူဝ်ၵဝ်ႇ ႁႂ်ႈၸႅၵ်ႇၶၢဝ်းယၢမ်းဢွၵ်ႇၵႂႃႇတီႈၵၢၼ် ၵပ်းၵိုၵ်းၶၢဝ်းယၢမ်းတႃႇၶိုၼ်းတႄႇမၼ်း။ တႅမ်ႈဝႆႉလွင်ႈၵၢၼ်ၶတ်းၶႂၢင်ႈ၊ ၵၢၼ်တင်ႈတႄႇယင်းဢမ်ႇယဝ်ႉႁႃႉ လႄႈၽွၼ်းၵၢၼ်ဢၼ်သူသူၼ်ၸႂ်။ ပေႃးဢမ်ႇၼၼ် ၶၢဝ်းယၢမ်းလတ်းၵႂႃႇယၢဝ်းၼၼ်ႉ ၸၢင်ႈထုၵ်ႇၼပ်ႉပဵၼ်ၶၢဝ်းယၢမ်းၶိုၼ်းတူဝ်တၢင်းဝူၼ်ႉယၢဝ်း၊ တင်းဢၼ်တႄႉ မီးၵၢၼ်တၢင်ႇဢၼ်ယဝ်ႉၵေႃႈလႆႈ။ Mark et al., 2005 Leroy, 2009

ၵဵမ်းလႅၵ်ႈၵၢၼ် ၸၢင်ႈလၢတ်ႈသင်ပၼ်ႁဝ်း?

ၵၢၼ်လႅၵ်ႈၵၢၼ်ဢၼ်ၵုမ်းၵမ်လႆႈ ၸၢင်ႈၼႄၵႃႈသုမ်းၶွင်လွင်ႈလႅၵ်ႈပၵ်းပိူင််။ မၼ်းဢမ်ႇၸၢင်ႈပိၼ်ႇၵႃႈတႅၵ်ႇဢိတ်းဢွတ်းၼႂ်းႁွင်ႈၸၢမ်း ႁႂ်ႈပဵၼ်မိၼိတ်ႉၶၢဝ်းယၢမ်းၵၢၼ်ႁဵတ်းၵၢၼ်ဢၼ်သုမ်းၵႂႃႇ။ ၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈတၢင်းယုမ်ႇယမ် ပၼ်ၾၢင်ႉဝႃႈ ဢမ်ႇထုၵ်ႇလီဢဝ်ၵႃႈတႅၵ်ႇၵၢၼ်ၶၢဝ်းပွတ်း မႃးထတ်းပဵၼ်တူဝ်လၵ်းၵူၼ်းၵေႃႉၼိုင်ႈဢၼ်တႅတ်ႈတေႃး။ Hedge et al., 2017

ၶေႃႈမုၼ်းၵမ်ႉထႅမ်ႁႂ်ႈၶဝ်ႈၸႂ်ငဝ်းလၢႆးၵၢၼ်ၶတ်းၶႂၢင်ႈ။ မၼ်းဢမ်ႇၵမ်ႉထႅမ်လွင်ႈဢဝ်ၶၢဝ်းယၢမ်း 23 မိၼိတ်ႉ မႃးၸႂ်ႉပဵၼ်ၵႃႈသုမ်းၵူႈပွၵ်ႈ တေႃႇၵၢၼ်ပႅင်ႉလိၵ်ႈ၊ ၵၢၼ်လၢတ်ႈၵၼ် ဢမ်ႇၼၼ်ၵၢၼ်လိုဝ်ႈဢၼ်ၽႅၼ်ဝႆႉ၊ ဢမ်ႇထတ်းတူၺ်းဝႃႈၵူၼ်းၼၼ်ႉႁဵတ်းသင်တေႃႇ။ Mark et al., 2005 Trafton et al., 2003