တၢင်းယၢပ်ႇငိၼ်းသဵင်ၽဵင်းၼၼ်ႉ မိူၼ်ၵၼ်တင်းတၢင်းသုမ်းၵၢၼ်ငိၼ်းႁႃႉ?

ၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းၵူၼ်းမီး congenital amusia ဢၼ်တႄႇပိုတ်ႇၽိူၵ်ႇဝႆႉ ၽူႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းၵေႃႉၼိုင်ႈ ၵူတ်ႇႁၼ်ဝႃႈ ၵၢၼ်ၸႅၵ်ႇသဵင်သုင်တႅမ်ႇလႅတ်ႈလႅဝ်းမီးပၼ်ႁႃ ၽွင်း audiometry ပဵၼ်ပၵ်းပိူင်။ ၼႆႉပဵၼ်လၵ်းထၢၼ်တႅတ်ႈတေႃးဝႃႈ ၶေႃႈထၢမ်သွင်ဢၼ်ၼႆႉ ဢမ်ႇၸမ်ပဵၼ်တေလႆႈမႃးၸွမ်းၵၼ်။ မၼ်းပဵၼ်ၵူၼ်းၵေႃႉလဵဝ်၊ ဢမ်ႇၸႂ်ႈလၵ်းထၢၼ်ဝႃႈ ၵူၼ်းၵူႈၵေႃႉဢၼ်မီးတၢင်းယၢပ်ႇၽဵင်းမူၼ်းၼၼ်ႉ ၵၢၼ်ငိၼ်းပဵၼ်ပၵ်းပိူင် ဢမ်ႇၼၼ် မီးႁူဝ်ႁႅင်ႈမိူၼ်ၵၼ်။ Peretz et al., 2002

ၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းၸုမ်းယႂ်ႇလႄႈ ၵၢၼ်ၶူၼ်ႉႁႃၼမ်ႉၼမ်ၽူႈမီးၽၢင်ႁၢင်ႈၼၼ်ႉ ၸႂ်ႉၸၼ်ႉၵၢၼ်ၵူတ်ႇထတ်းဢၼ်ၵႂၢင်ႈၶိုၼ်ႈ။ ၶဝ်ဢမ်ႇၸႅၵ်ႇၵၢၼ်သုမ်းၵၢၼ်ငိၼ်း တီႈၶႅပ်းၵၢၼ်ၽဵင်းမူၼ်း။ ၼႂ်းတၢင်းတၢင်ႇၽၢႆႇၵေႃႈ ၵၢၼ်လဵၼ်ႈၽဵင်းမူၼ်းဢမ်ႇၵိုင်ႇႁႂ်ႈၽူႈလဵၼ်ႈၸႂ်ယဵၼ်ဝႃႈ ၵၢၼ်ငိၼ်းပဵၼ်ပၵ်းပိူင် တႄႇလူၺ်ႈၵွပ်ႈၵၢၼ်လဵၼ်ႈၼၼ်ႉႁဵတ်းလႆႈလီ။ Ayotte et al., 2002 Peretz et al., 2017

တူဝ်ယၢင်ႇၶၵ်ႉသဵင်ၼိုင်ႈၶၵ်ႉၼၼ်ႉၼႄသင်?

ၵၢၼ်ၼပ်ႉၼၼ်ႉ ပဵၼ် 440 ၶိုၼ်ႈတူၺ်း 2 ဢၼ်မီးႁႅင်း 1/12; တၢင်းထိူၼ်ႈၵွင်ႈၼႆႉ မွၵ်ႈ 5.95%။ မၼ်းၼႄၶၵ်ႉၽဵင်းမူၼ်းၶၵ်ႉၼိုင်ႈ။ မၼ်းဢမ်ႇၸႂ်ႈၶၼ်ႈၵၢၼ်ၸႅၵ်ႇသဵင်ပၵ်းပိူင်ဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈၽိမ်း၊ လႄႈ ဢမ်ႇလၢတ်ႈသင်ၵဵဝ်ႇၵပ်းၸၼ်ႉႁႅင်းသဵင် ဢၼ်ၵူၼ်းၵေႃႉၼိုင်ႈတေလႆႈငိၼ်းသဵင်သွင်သဵင်ၼၼ်ႉ။ ၸုမ်ႇၵၢၼ်ထတ်းၽဵင်းမူၼ်း ၸႅၵ်ႇၵၢၼ်ထတ်းၽဵင်းသုင်တႅမ်ႇလႄႈ သဵင်ၽဵင်းလၢႆလၢႆမဵဝ်း။ Peretz et al., 2003

ၵၢၼ်ၸိၼ်ႉၸႅင်ႈဝႃႈသဵင်ၼိုင်ႈသုင်ၵဝ်ႇၼၼ်ႉ ဝတ်းတၢင်းၵၢၼ်ၽဵင်းမူၼ်းတင်းသဵင်ႈႁႃႉ?

ဢမ်ႇၸႂ်ႈ။ ၽၢင်ၽဵင်း၊ တၢင်းတွင်း၊ ၵၢၼ်ႁပ်ႉႁူႉၸင်ႇဝႃႇ လႄႈၶၢႆႉတူဝ်ၸွမ်းၸင်ႇဝႃႇ ၸွႆႈၵၢၼ်ထတ်းလၢႆမဵဝ်းတၢင်ႇၵၼ်။ Montreal Protocol သပ်းလႅင်းဝႆႉဝႃႈ လွင်ႈၸႅၵ်ႇၸၼ်ႉတေလူဝ်ႇၵၢၼ်ၵူတ်ႇထတ်းၵႂၢင်ႈၶိုၼ်ႈ လိူဝ်သေၽွၼ်းၵၢၼ်လွင်ႈလဵဝ်။ Vuvan et al., 2017

ၽဵင်းသုင်တႅမ်ႇ၊ ၸင်ႇဝႃႇ လႄႈၵၢၼ်ႁွင်ႉၽဵင်း လူဝ်ႇၸႅၵ်ႇဝႆႉ

ၵူၼ်းၵေႃႉၼိုင်ႈၸၢင်ႈမီးတၢင်းယၢပ်ႇၶပ်းၶိုင်ၶၢႆႉတူဝ်ၸွမ်းၸင်ႇဝႃႇ၊ တႄႇဢမ်ႇၸမ်ပဵၼ်ဝႃႈမီးပိူင်ၵၢၼ်ဢွၵ်းၽွတ်ႈသဵင်သုင်တႅမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်။ ၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းၵူၼ်း beat-deaf လႄႈ ၵၢၼ်သွၼ်ႁူႉလွင်ႈၸင်ႇဝႃႇၼၼ်ႉ ၼႄလွင်ႈၸႅၵ်ႇၼႆႉ။ မိူၼ်ၼင်ႇၼၼ် ၵၢၼ်ႁွင်ႉၽဵင်းမီးၵၢၼ်ၶၢႆႉတွပ်ႇတူဝ်ၸွမ်းၵွင်ႇ၊ မၼ်းဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်တင်းၵၢၼ်တႅပ်းထတ်းဝႃႈ ၼႂ်းသဵင်ဢၼ်ပၼ်မႃးသွင်သဵင် သဵင်လႂ်သုင်ၵဝ်ႇ။ Phillips-Silver et al., 2011 Repp et al., 2013

ၵွပ်ႈသင်ၵၢၼ်လဵၼ်ႈဢွၼ်ႊလၢႆးၸင်ႇမီးၶွပ်ႇၶၼ်ႈ

ၶေႃႈၸီႉသင်ႇ၊ လၢႆးပၼ်သဵင်၊ တၢင်းၸုၵ်းၸႂ် လႄႈၵၢၼ်တႅၵ်ႈသဵင်တူဝ်ယၢင်ႇမၼ်းၼၼ်ႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၶေႃႈၽွၼ်းၵၢၼ်ၼၼ်ႉမီးၵႃႈၶၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်။ ၶေႃႈၸီႉသင်ႇၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းၼၼ်ႉ လူဝ်ႇၵၢၼ်ၵူတ်ႇထတ်းလိူဝ်သေၵၢၼ်ထတ်းဢွၼ်ႊလၢႆးတွၼ်ႈလဵဝ်။ ၵၢၼ်လဵၼ်ႈဢမ်ႇပၼ်ၶၼ်ႈၵၢၼ်ငိၼ်း ဢၼ်ၵူတ်ႇဝတ်းၸွမ်းပိူင်၊ တေႃႈဝႃႈၽူႈလဵၼ်ႈလၢတ်ႈဝႃႈ ၽူႈပၼ်သဵင်ၸႅင်ႈၸွမ်းၵႃႈၵိၼ်ထိူၼ်ႈၵေႃႈယဝ်ႉ။ Vuvan et al., 2017 Peretz et al., 2003

တၢင်းၼႄၽွၼ်းၵၢၼ်ဢၼ်ၽူႈလဵၼ်ႈၵေႃႉလဵဝ်လႆႈၼၼ်ႉၵေႃႈ လူဝ်ႇမီးလၵ်းထၢၼ်ယိုၼ်ယၼ်။ ၵၢၼ်ထတ်းပွတ်းဢွၼ်ႇၸွႆႈၼႄပၼ်လႆႈၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵၢၼ်မၼ်းႁဵတ်းၵႂႃႇ၊ ၵူၺ်းၵႃႈမၼ်းၸၢင်ႈဢမ်ႇၸွႆႈၸႅၵ်ႇၸၼ်ႉၽူႈလဵၼ်ႈၵေႃႉၼိုင်ႈပၵ်းပိူင်လႆႈလီ။ ၽွၼ်းၵၢၼ် reliability-paradox ပဵၼ်ၶေႃႈၾၢင်ႉတူဝ်ႈၵႂၢင်ႈၵဵဝ်ႇၵပ်းၵၢၼ်ႁဵတ်းၶၵ်ႉၼၼ်ႉ၊ ဢမ်ႇၸႂ်ႈၶေႃႈလၢတ်ႈဝႃႈ ၵၢၼ်ထတ်းၽဵင်းမူၼ်းတင်းသဵင်ႈ ဢမ်ႇယုမ်ႇယမ်လႆႈ။ Hedge et al., 2017

ၸွမ်းတၢင်းၸႅၵ်ႇၼႆႉ တေႁဵတ်းသင်လႆႈတႄႉတႄႉ?

လၢတ်ႈတၢင်းယၢပ်ႇၼၼ်ႉႁႂ်ႈတႅတ်ႈတေႃး: ႁူႉငိၼ်းသဵင်ဢူၼ်ႈ၊ ၸႅၵ်ႇလႆႈသဵင်လႅၵ်ႈ၊ တွင်းၽဵင်းမူၼ်း ဢမ်ႇၼၼ် တႅပ်းၸင်ႇဝႃႇၸွမ်း ၸိူဝ်ႉၼႆႉပဵၼ်ၶေႃႈၵူတ်ႇႁၼ်တၢင်ႇၵၼ်။ ၽွၼ်းၵၢၼ်ၵၢၼ်လဵၼ်ႈၸွႆႈတင်ႈၶေႃႈထၢမ်လႆႈ ၵူၺ်းၵႃႈဢမ်ႇၸၢင်ႈၸီႉၼႄႁူဝ်ႁႅင်ႈတၢင်းၵႅတ်ႇၶႆ။ သင်ဝႃႈၵိူတ်ႇၶေႃႈၵူဝ်ၵဵဝ်ႇၵပ်းတၢင်းဝႆႉဝၢင်းၵၢၼ်ငိၼ်း၊ ၽွၼ်းၵၢၼ်ၵၢၼ်လဵၼ်ႈၽဵင်းသုင်တႅမ်ႇ ဢမ်ႇၸႂ်ႈၵၢၼ်ဝတ်းတၢင်းဢၼ်တွပ်ႇၶေႃႈၼၼ်ႉ။ Peretz et al., 2002 Vuvan et al., 2017

လၵ်းထၢၼ်ဢၼ်ၵိုၵ်းၸိုဝ်ႈမႃးၼၼ်ႉ ဢမ်ႇၵမ်ႉထႅမ်ၵၢၼ်ဝူၼ်ႉတႅပ်းရောၵ်ႇၵေႃႉၼိုင်ႈ တႄႇတူဝ်ယၢင်ႇၶၵ်ႉသဵင်၊ ၼမ်ႉၼမ်ၽူႈမီးၽၢင်ႁၢင်ႈ ဢမ်ႇၼၼ် ၽွၼ်းၵၢၼ်ဢွၼ်ႊလၢႆးဢၼ်တႅမ်ႇ။ ၵႃႈၶၼ်မၼ်း ပဵၼ်ၵၢၼ်ႁႂ်ႈမေႃတူၺ်းၸၼ်ႉၵၢၼ်ႁူႉငိၼ်းလႄႈတၢင်းမေႃၽဵင်းမူၼ်းၸႅၵ်ႇဝႆႉတၢင်ႇၵၼ် တင်းၽၢႆႇတၢင်းဝူၼ်ႉ လႄႈၵၢၼ်ဝတ်းတၢင်း။ Peretz et al., 2017 Peretz et al., 2003