ၵၢၼ်ဢမ်ႇလႆႈၼွၼ်း ႁဵတ်းႁႂ်ႈၶၢဝ်းယၢမ်းတုမ်ႉတွပ်ႇၸႃႉလူင်းၵႃႈႁိုဝ်?

ၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းလူတ်းၶၢဝ်းၼွၼ်းၼၼ်ႉ မီးၵူၼ်းလူင်ယူႇလီ 48 ၵေႃႉ ဢႃယု 21–38 ပီ ၶဝ်ႈႁူမ်ႈၼႂ်းၶေႃႈၵုမ်းၵမ်ၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်း။ ၶၢဝ်းယူႇၼႂ်းတီႈၼွၼ်း မၢႆထိုင်တိုဝ်ႉတၢင်းတႃႇၼွၼ်း၊ ဢမ်ႇၸႂ်ႈၶေႃႈယိုၼ်ယၼ်ဢၼ်ဝႃႈၵူႈၵေႃႉၼွၼ်းလႆႈၶၢဝ်းၼၼ်ႉတႅတ်ႈတေႃး။ ၽွၼ်းတုမ်ႉတိူဝ်ႉဢၼ်ၵႂႃႇၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၶေႃႈမုၼ်းဢၼ်ၶတ်းၶႂၢင်တေဝူၼ်ႉဝႃႈ ႁူႉၸၵ်းၵၼ်ယဝ်ႉတင်းၶိုၼ်းၼွၼ်းဢေႇ မၢႆထိုင်ဝႃႈၼမ်ႉၵတ်ႉဢမ်ႇတူၵ်း။ Van Dongen et al., 2003

ၵၢၼ်သုၵ်ႈသၢႆးၽွၼ်းလဵပ်ႈႁဵၼ်းၼၼ်ႉ ၵူတ်ႇထတ်းၵၢၼ်ဢမ်ႇၼွၼ်းတင်းမူတ်းၶၢဝ်းပွတ်း ဢၼ်တႅမ်ႇလိူဝ် 48 ၸူဝ်ႈမူင်း လႄႈ ၸႅၵ်ႇပႅၵ်ႇပၢႆးတၢင်းဝူၼ်ႉၵၼ်။ ၽွၼ်းတုမ်ႉတိူဝ်ႉယႂ်ႇၶွင်ၵၢၼ်ၵိုတ်းၵႂႃႇၸူဝ်ႈၶၢဝ်းၼႂ်းၵၢၼ်ၸုၵ်းၸႂ်ငၢႆႈၼၼ်ႉ ဢမ်ႇၸၢင်ႈၵႄႈပဵၼ်ပႃႇရႃႇသဵၼ်ႈတႅတ်ႈတေႃးၶွင်ၵၢၼ်ၸႃႉလူင်း ဢမ်ႇၼၼ် ၶၢဝ်းယၢမ်းတုမ်ႉတွပ်ႇ IQ ဢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႈတႃႇၵူႈၵေႃႉ။ တူဝ်ၼပ်ႉၼႆႉၼႄဝႃႈၼမ်ႉၵတ်ႉတူၵ်းလူင်း မိူဝ်ႈဢမ်ႇလႆႈၼွၼ်း၊ ဢမ်ႇၸႂ်ႈတူဝ်ၼပ်ႉၵၢၼ်ၵိုတ်းၵႂႃႇၸူဝ်ႈၶၢဝ်းတႄႉဢၼ်တိတ်းထွၼ်။ Lim et al., 2010

ယွၼ်ႉသင်တုမ်ႉတွပ်ႇၽႂ်းသုတ်းၸင်ႇပႆႇႁၼ်ပၼ်ႁႃ

ၵူၼ်းၵေႃႉၼိုင်ႈ တုမ်ႉတွပ်ႇၽႂ်းလႆႈၼမ်ၵမ်း ၵူၺ်းၵႃႈမၢင်ၵမ်းတုမ်ႉတွပ်ႇၸႃႉၼႃႇ။ ၵၢၼ်ထတ်းၸုၵ်းၸႂ်လႄႈတုမ်ႉတွပ်ႇတၢင်းၵၢင်ၸႂ်တေႃႇၶၢဝ်းယၢဝ်း ႁဵတ်းမႃးတႃႇၵူတ်ႇထတ်းပိူင်ၼႆႉ။ Basner လႄႈ Dinges ႁၼ်ဝႃႈ ၵၢၼ်လိူၵ်ႈၽွၼ်းလႆႈၼၼ်ႉ မီးၽွၼ်းႁႅင်းတေႃႇတၢင်းဝႆႉဝၢင်းၸႂ်ၶွင်ၵၢၼ်ထတ်းမိူဝ်ႈဢမ်ႇလႆႈၼွၼ်း။ ၵၢၼ်ဝတ်းတၢင်းၽႂ်းၶွင်တုမ်ႉတွပ်ႇ လႄႈ တူဝ်ၼပ်ႉၵၢၼ်ၵိုတ်းၵႂႃႇၸူဝ်ႈၶၢဝ်း မီးၽွၼ်းၸွႆႈၼမ်လိူဝ်ၵၢၼ်ယိပ်းၵႃႈၵၢင် ဢမ်ႇၼၼ် ၵႃႈၵၢင်ၶၢဝ်းယၢမ်းတုမ်ႉတွပ်ႇတႃႇၵူၺ်း။ Basner et al., 2011

ၵိမ်းႁၢင်ႈတူၺ်းဢၼ်ၸႂ်ႉၶၢဝ်းပွတ်းၼၼ်ႉ ၵူတ်ႇထတ်းလႆႈတၢင်းႁဵတ်းၵၢၼ်ၼႆႉၵူၺ်းဢိတ်းၼိုင်ႈ။ လၢႆးၵူတ်ႇထတ်းတုမ်ႉတွပ်ႇငၢႆႈဢၼ်ၸိူဝ်း Woods လႄႈၸုမ်းၶဝ်ၶျိၼ်ႇၶိၼ်ႇမႃးၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈ၊ မီးၶၢဝ်းယၢမ်းလႄႈမၢတ်ႇထတ်းပႅၵ်ႇပိူင်ႈ။ ၵႃႈၵၢင်ၶွင်မၼ်း ဢမ်ႇၸႂ်ႈသဵၼ်ႈမၢႆတႅၵ်ႈၶၢဝ်းမိူဝ်ႈၼွၼ်းတဵမ်လႄႈဢမ်ႇလႆႈၼွၼ်း တႃႇ browser ၸဝ်ႈၵဝ်ႇ။ Woods et al., 2015

ဢႃယု၊ ပိုၼ်းၶၢဝ်းၼွၼ်း လႄႈ လွင်ႈဝႆႉဝၢင်းၸႂ် မီးၽွၼ်း

ၸုမ်းၵူၼ်းဢႃယုလုၼ်ႈၼုမ်ႇၼႂ်းၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းလူတ်းၶၢဝ်းၼွၼ်းဢမ်ႇၸၢင်ႈပၼ်တူဝ်ၼပ်ႉၽွၼ်းတုမ်ႉတိူဝ်ႉသႅၼ်းဢႃယုတႃႇသႅၼ်းလႂ် ဢမ်ႇၼၼ် ၸႅၵ်ႇၸွမ်းၽူႈၸၢႆး/ၽူႈယိင်းတႃႇၵူႈၵေႃႉ။ ၶၢဝ်းၵႆၵူၼ်းတိုၼ်ႇမႃး၊ ၶိုၼ်းၼွၼ်းလၢႆၶိုၼ်းမိူဝ်ႈပူၼ်ႉမႃး လႄႈ ၵၢၼ်တၢင်းဝူၼ်ႉဢၼ်ႁဵတ်း ၵူႈဢၼ်မီးၽွၼ်းတေႃႇၵၢၼ်တႅၵ်ႈၵၼ်။ ၵၢၼ်သုၵ်ႈသၢႆးၽွၼ်းလဵပ်ႈႁဵၼ်း ႁၼ်လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵႃႈၼႂ်းပၢႆးတၢင်းဝူၼ်ႉ၊ ၼႆႉပဵၼ်ႁဵတ်းၼိုင်ႈထႅင်ႈဢၼ်ဝႃႈ ပၼ်ႁႃၼိုင်ႈဢၼ်ဢွင်ႇ ႁိုဝ် တုမ်ႉတွပ်ႇၽႂ်းၵမ်းၼိုင်ႈ ဢမ်ႇၸၢင်ႈယိုၼ်ယၼ်ဝႃႈၵၢၼ်ဢမ်ႇၼွၼ်း ဢမ်ႇမီးၽွၼ်းတုမ်ႉတိူဝ်ႉ။ Van Dongen et al., 2003 Lim et al., 2010

ၶိူင်ႈၸႂ်ႉလႄႈၶၢဝ်းယၢမ်းပရူဝ်ႇၵရႅမ်ႇ ပဵၼ်လွင်ႈတၢင်းပႅၵ်ႇပိူင်ႈထႅင်ႈ။ လႅၵ်ႈၶိူင်ႈၸႂ်ႉၼႄႉၸႂ်တုမ်ႉတွပ်ႇ ၸၢင်ႈႁဵတ်းႁႂ်ႈၵႃႈၶႅၼ်ႈၶွင်ၽွၼ်းလႅၵ်ႈလၢႆႈ ၵွပ်ႈလွင်ႈဢၼ်ဢမ်ႇၵဵဝ်ႇတင်းၶၢဝ်းၼွၼ်း။ မိူဝ်ႈတႅၵ်ႈဝၼ်းတေႃႇဝၼ်းယၢင်ႇဢမ်ႇတႅတ်ႈတေႃးၼၼ်ႉ ၸႂ်ႉၶိူင်ႈတူဝ်တူဝ်ၵၼ် လႄႈ ယႃႇပေဝူၼ်ႉဝႃႈၵႃႈပႅၵ်ႇဢွၼ်ႇဢၼ်ႁၼ်ၵမ်းလဵဝ် ပဵၼ်ၽွၼ်းတုမ်ႉတိူဝ်ႉၶၢဝ်းၼွၼ်းဢၼ်ၸႅင်ႈလႅင်း။ Anwyl-Irvine et al., 2020

ၼႂ်းၵၢၼ်ၸႂ်ႉတႄႉ ၶေႃႈမုၼ်းၸိူဝ်းလႂ်မီးၵမ်ႉၵတ်ႉ?

ၸုမ်းၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇပၢႆးၼွၼ်းတႃႇၵူၼ်းလူင် ၶႂ်ႈၼႄႉၼမ်းႁႂ်ႈၵူၼ်းဢႃယု 18–60 ပီ လႆႈၼွၼ်းဢေႇသုတ်း 7 ၸူဝ်ႈမူင်းပဵၼ်ပၵ်းပိူင်၊ ၵူၺ်းၵႃႈႁပ်ႉႁူႉဝႃႈၵူၼ်းလႂ်ၵေႃႈမီးတၢင်းပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်။ ၼႆႉပဵၼ်ၶေႃႈၼႄႉၼမ်းပၢႆးယူႇလီၸုမ်းၵူၼ်း၊ ဢမ်ႇၸႂ်ႈတူဝ်ၼပ်ႉၸူဝ်ႈမူင်းဢၼ်ၵူတ်ႇထတ်းယဝ်ႉ တႃႇဢွင်ႇၽႂ်းတုမ်ႉတွပ်ႇ။ ၵိမ်းၶၢဝ်းပွတ်းၵေႃႈ ဢမ်ႇၸၢင်ႈယိုၼ်ယၼ်ဝႃႈၸဝ်ႈၵဝ်ႇမေႃၶပ်းၵႃးလႆႈ ႁိုဝ် ႁဵတ်းၵၢၼ်ဢၼ်မီးၽေးလႆႈ။ Watson et al., 2015 Basner et al., 2011

ၵေႇၾိၼ်းၸၢင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈတၢင်းတိုၼ်ႇတူဝ် လႄႈ ၶၢဝ်းၼွၼ်းၼႂ်းဝၼ်းတေမႃးမႃး။ ၵၢၼ်သုၵ်ႈသၢႆးၽွၼ်းလဵပ်ႈႁဵၼ်း ႁၼ်ဝႃႈၶၢဝ်းၼွၼ်းတင်းမူတ်းၼႂ်းဝၼ်းတေမႃးမႃး လႆႈလူတ်းယွမ်းၵႃႈၵၢင်၊ လႄႈ ၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းဢၼ်ၵုမ်းၵမ်ၶၢဝ်းယၢမ်းၵၢင်ၶမ်ႈ ႁၼ်လွင်ႈၵဝ်းၶၢဝ်းၼွၼ်း မိူဝ်ႈၵိၼ်ၵေႇၾိၼ်းတႃႇၼမ် လၢႆၸူဝ်ႈမူင်းဢွၼ်တၢင်းၼွၼ်း။ ၶေႃႈမုၼ်းသွင်ဢၼ်ၼႆႉ ဢမ်ႇၵမ်ႉၵတ်ႉႁႂ်ႈဢဝ်ၵေႇၾိၼ်းမႃးတႅၼ်းၶၢဝ်းၼွၼ်း တႃႇလႆႈၽွၼ်းၵိမ်း browser ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈဝၢင်းၸႂ်။ Gardiner et al., 2023 Drake et al., 2013

တႃႇတူၺ်းလွင်ႈၸဝ်ႈၵဝ်ႇႁင်းၵူၺ်း၊ တႅမ်ႈမၢႆတိုဝ်ႉတၢင်းတႃႇၼွၼ်းတီႈၵေႃႈၸွမ်းၽွၼ်းထတ်းလၢႆၵမ်း လႄႈ ႁပ်ႉႁူႉဝႃႈလွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်ပဵၼ်ၵၢၼ်ၸၢမ်းတူၺ်းၵူၺ်း။ ယႃႇပေၸႂ်ႉၸႂ်လူတ်းၶၢဝ်းၼွၼ်း တႃႇႁဵတ်းပၢင်ၼႄမိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်းလႄႈဝၢႆးလင်။ ၵၢၼ်တႅၵ်ႈၵၼ်ဢၼ်မီးၵႃႈၶၼ်တၢင်းသိပ္ပံ ၵိူတ်ႇမႃးတီႈၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းဢၼ်ၵုမ်းၵမ်၊ ဢမ်ႇၸႂ်ႈတီႈဢဝ်ၵိမ်းၽွၼ်းလီဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵမ်းၼိုင်ႈမႃးဝူၼ်ႉပဵၼ်ၵၢၼ်ၵူတ်ႇထတ်းရူၵ်ႈ။ Lim et al., 2010 Van Dongen et al., 2003