ၵူၼ်းၵႃႈႁိုင် ၵေႃႉပဵၼ်ၵူၼ်းယၢပ်ႇငိၼ်းသဵင်ၽဵင်းမီးၵႃႈႁိုင်?

ၽိုၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းၵႃႈၼပ်ႉၵူၼ်းၼၼ်ႉ ၸႂ်ႉၵၢၼ်ထတ်းတူဝ်တႅၼ်းလၢႆဢၼ် ဢိၵ်ႇပႃးၽိုၼ်ထၢမ်။ ၶေႃႈၸႂ်ႉၵၢင်မၼ်းၸမ်ႉ ၵၢၼ်ထတ်းတၢင်းၽဵင်းဢၼ်ၼိုင်ႈ လႆႈၶႅပ်းတႅမ်ႇၼၼ်ႉ ဢမ်ႇထုၵ်ႇၸႅၵ်ႇဝႃႈပဵၼ်တၢင်းယၢပ်ႇငိၼ်းသဵင်ၽဵင်း မႃးၸဵမ်ၵိူတ်ႇ တၼ်းတၼ်း။ ၶၢဝ်းတူဝ်ယၢင်ႇၼႆႉပဵၼ်ၵႃႈၼပ်ႉမွၵ်ႈၵူၺ်း ယွၼ်ႉလၢႆးႁွင်ႉၵူၼ်း၊ ၵူၼ်းဢၼ်ထုၵ်ႇဢွၵ်ႇပႅတ်ႈ လႄႈၸုမ်းၵူၼ်းဢၼ်ၶဝ်ႈပႃးၼႂ်းၵၢၼ်သုံးသပ်းၵူႈဢၼ် မီးလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်။ Peretz et al., 2017

တၢင်းယၢပ်ႇငိၼ်းသဵင်ၽဵင်း မႃးၸဵမ်ၵိူတ်ႇၼႆႉ မၢႆထိုင်သင်?

ၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းၼႆႉ လဵပ်ႈႁဵၼ်းတၢင်းယၢပ်ႇၸူဝ်ႈၸၢတ်ႈၵဵဝ်ႇၵပ်းလွင်ႈၽဵင်း ဢၼ်ဢမ်ႇၸၢင်ႈသပ်းလႅင်းဝႃႈ ပဵၼ်ယွၼ်ႉၵၢၼ်ငိၼ်းတႅမ်ႇ ဢမ်ႇၼၼ် ပၼ်ႁႃတၢင်းဝူၼ်ႉတူဝ်ႈၵႂၢင်ႈၵူၺ်း။ ၽိုၼ်တၢင်းၵူၼ်းပဵၼ်ၵေႃႉဢွၼ်တၢင်းလႄႈၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းၸုမ်းၵူၼ်း ၼၼ်ႉလၢတ်ႈထိုင်ၵၢၼ်ၵူတ်ႇထတ်းလူင်ႉလႅၼ်ႇ၊ ဢမ်ႇၸႂ်ႈဢဝ်ၵူၼ်းဢမ်ႇသူင်ၽဵင်း ဢမ်ႇၼၼ် ႁွင်ႉၽဵင်းဢမ်ႇမႅၼ်ႈသဵင် မႃးမၵ်းမၢႆပဵၼ်တၢင်းၼႆႉ။ Peretz et al., 2002 Ayotte et al., 2002

Montreal Battery ၵူတ်ႇထတ်းၽွင်ႇၽၢႆႇၵဵဝ်ႇၵပ်းၽဵင်းလၢႆလွင်ႈ။ ၽူႈသၢင်ႈမၼ်းလႄႈ Montreal Protocol ဢၼ်မႃးၽၢႆႇလင် ယမ်ႉဝႃႈ ၵၢၼ်ထတ်းၸိူဝ်းၼႆႉထုၵ်ႇၸႂ်ႉၼႂ်းၶၵ်ႉတွၼ်ႈၵူတ်ႇထတ်းလႄႈပၢႆးဝူၼ်ႉ၊ ဢမ်ႇၸႂ်ႈၵၢၼ်ၸီႇယႃႇတၢင်းဢွၼ်ႊလၢႆႊ ဢၼ်ၸႂ်ႉလဵဝ်လွင်ႈ။ ၵိမ်းထတ်းသဵင်သုင်တႅမ်ႇ ဢၼ်ၵူၼ်းၸႂ်ႉၵူႈဝၼ်း ၵေႃႈဢမ်ႇၸႂ်ႈဝႃႈမိူၼ်တင်းၶၵ်ႉတွၼ်ႈၼၼ်ႉတႃႇသေႇ။ Peretz et al., 2003 Vuvan et al., 2017

ယွၼ်ႉသင်ၵၢၼ်မၵ်းမၢႆတူဝ်ၵဝ်ႇၸၢင်ႈပႃးၽိတ်း?

ၵူၼ်းၸႂ်ႉၶေႃႈၵႂၢမ်း tone deaf ၼႂ်းၽႃႇသႃႇၵူႈဝၼ်း တႃႇလၢတ်ႈတၢင်းယၢပ်ႇလၢႆပိူင်။ တၢင်းယုမ်ႇၸႂ်၊ လၢႆးႁွင်ႉၽဵင်း လႄႈ လွင်ႈၸႅၵ်ႇထွမ်ႇသဵင်သုင်တႅမ်ႇ ၼႆႉပဵၼ်လွင်ႈထတ်းၵူၼ်းလႂ်ၵူၼ်းၼၼ်ႉ ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်။ ၵႃႈၼပ်ႉၵူၼ်းဢၼ်ၶိုၼ်ႈတင်းၶေႃႈမၵ်းမၢႆလဵပ်ႈႁဵၼ်းတိတိၼိုင်ႈၼၼ်ႉ ဢဝ်ၵႂႃႇမၵ်းမၢႆၵူၼ်းၵူႈၵေႃႉ ဢၼ်လၢတ်ႈဝႃႈႁွင်ႉၽဵင်းဢမ်ႇလႆႈ ဢမ်ႇလႆႈ။ ၶေႃႈမၵ်းမၢႆႁူမ်ႈၼႂ်းၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းၵႃႈၼပ်ႉၼၼ်ႉ လမ်ႇလွင်ႈယွၼ်ႉၶေႃႈဝႃႈ tone deaf ၸႂ်ႉတႃႇၶၵ်ႉတွၼ်ႈၵႂၢင်ႈ။ Peretz et al., 2017 Vuvan et al., 2017

ပၼ်ႁႃသဵင်သုင်တႅမ်ႇလႄႈတူပ်းၽဵင်း မိူၼ်ၵၼ်ႁိုဝ်?

ဢမ်ႇမႅၼ်ႈတႃႇသေႇ။ Phillips-Silver လႄႈၽူႈႁူမ်ႈၵၢၼ် လၢတ်ႈထိုင်ၵူၼ်းၵေႃႉၼိုင်ႈဢၼ်ယၢပ်ႇတူပ်းၸွမ်းတူပ်းၽဵင်း၊ ပဵၼ်တူဝ်ယၢင်ႇဝႃႈ တၢင်းယၢပ်ႇတေႃႇၵၢၼ်ၶပ်ႉတူဝ်ၸွမ်းတူပ်းၽဵင်း ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်တင်းတၢင်းယၢပ်ႇၵၢၼ်ၸႅၵ်ႇသဵင်သုင်တႅမ်ႇၼႂ်းၽဵင်း။ ၽိုၼ်သုံးသပ်းၵၢၼ်ၶပ်ႉၶိုင်တူဝ်လႄႈတူပ်းၽဵင်း ၵေႃႈတူၺ်းဝႃႈ ၵၢၼ်ငိၼ်းၸင်ႇဝႃႇလႄႈၵၢၼ်ၶပ်ႉၶိုင်တူဝ် မီးလၢႆၽၢႆႇလႄႈလၢႆလွင်ႈ။ တၢင်းယၢပ်ႇၼႂ်းၵၢၼ်ထတ်းၽွင်ႇဢၼ်ၼိုင်ႈ ဢမ်ႇပၼ်ၶေႃႈတႅပ်းတတ်းဝႃႈ ၵူၼ်းၼၼ်ႉႁဵတ်းၵၢၼ်ၽဵင်းၵူႈၽၢႆႇဢမ်ႇလႆႈ။ Phillips-Silver et al., 2011 Repp et al., 2013

ဢႃယုလႄႈၽူႈယိင်း/ၽူႈၸၢႆး ပၼ်ၵႃႈၼပ်ႉၵူၼ်းၵေႃႉၼိုင်ႈႁိုဝ်?

ၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းၵႃႈၼပ်ႉၵူၼ်း ၼႄဝႃႈ ၸွမ်းၼင်ႇၶေႃႈမၵ်းမၢႆမၼ်း မီးၽူႈယိင်းၼမ်လိူဝ်ၽူႈၸၢႆးဢိတ်းၼိုင်ႈ၊ ၵူၺ်းၵႃႈ ဢၼ်ၼႆႉဢမ်ႇၸၢင်ႈပဵၼ်ၶေႃႈမၵ်းမၢႆၸီႇယႃႇတႃႇၵူၼ်းၵေႃႉၼိုင်ႈ။ လၢႆးႁွင်ႉၵူၼ်းလႄႈလၢႆးၸႅၵ်ႇၸၼ်ႉ ယင်းမၵ်းမၢႆၵႃႈၼပ်ႉယူႇ။ တႃႇဢဝ်ၵႃႈၼပ်ႉၼိုင်ႈဢၼ်ၵႂႃႇၸႂ်ႉတေႃႇၸုမ်းဢႃယုတၢင်ႇၸုမ်း ဢမ်ႇၼၼ်ၵူၼ်းၶဝ်ႈၸႂ်ႉဢွၼ်ႊလၢႆႊၵူႈၵမ်းၼၼ်ႉ လူဝ်ႇမီးလၵ်းထၢၼ်ထႅင်ႈ။ Peretz et al., 2017

ၵၢၼ်ထတ်းၼိုင်ႈဢၼ် ႁဵတ်းႁႂ်ႈႁူႉသင်လႆႈတႄႉ?

ၸဝ်ႈၵဝ်ႇတူၺ်းလႆႈဝႃႈ ၸဝ်ႈၵဝ်ႇႁဵတ်းၵၢၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်တေႃႇသဵင်၊ ၶေႃႈၸႂ်ႉတႃႇတွပ်ႇ လႄႈၶိူင်ႈဢၼ်ၸႂ်ႉ။ သင်ယၢပ်ႇယူႇၸမ်ႉ ၵေႃႈၸၢင်ႈလီၵူတ်ႇတူၺ်းမၼ်းၼႂ်းၶေႃႈမုၼ်းၵႂၢင်ႈၶႂၢင်၊ ၵူၺ်းၵႃႈၽွၼ်းၵၢၼ်ၶၢဝ်းပွတ်း ဢမ်ႇၸၢင်ႈၸႅၵ်ႇလႆႈဝႃႈ ၽိတ်းယွၼ်ႉသင်ၵူႈလွင်ႈ ဢမ်ႇၼၼ် ယိုၼ်ယၼ်တၢင်းယၢပ်ႇဢၼ်မီးတင်းၸူဝ်ႈၸၢတ်ႈ။ Montreal Protocol ယင်းမၵ်းမၢႆတႅတ်ႈတေႃးဝႃႈ ၵၢၼ်ထတ်းၽဵင်းဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈၵေႃႈ ပဵၼ်ၶၵ်ႉတွၼ်ႈၼႂ်းၵၢၼ်ၵူတ်ႇထတ်းၵူၺ်း။ Vuvan et al., 2017

လွင်ႈၵၢၼ်ထတ်းၸႂ်လႆႈၼၼ်ႉ ပႅၵ်ႇၵၼ်တင်းလွင်ႈမီးၵၢၼ်ထတ်းလဵပ်ႈႁဵၼ်းတႄႉ။ ၽိုၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးၸႅတ်ႈၵႂၢင်ႈၶႂၢင် ၼႄႁႂ်ႈႁၼ်ဝႃႈ ၽွၼ်းၵၢၼ်ဢၼ်ႁၼ်လႆႈၼႂ်းၸုမ်းၵူၼ်း ဢမ်ႇႁပ်ႉပၢၵ်ႇဝႃႈၵၢၼ်ၸႅၵ်ႇၸၼ်ႉၵူၼ်းၵေႃႉလႂ်ၵေႃႉၼၼ်ႉ တေၵိုတ်းယိုတ်းလႆႈတႃႇသေႇ ယွၼ်ႉၶႅပ်းၵၢၼ်တူဝ်ယၢင်ႇၶၢဝ်းပွတ်း။ ၶေႃႈၼႆႉၵမ်ႉထႅမ်ႁႂ်ႈမီးလွင်ႈသတိ၊ လူၺ်ႈဢမ်ႇထဵင်ပႅတ်ႈတၢင်းယၢပ်ႇၽဵင်း ဢၼ်ၵူၼ်းတေႃႇသူႈယူႇတႄႉ။ Hedge et al., 2017

ၽိုၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းဢၼ်ဢၢင်ႈမႃး ဢမ်ႇမီးၽိုၼ်လႂ်ယိုၼ်ယၼ်ဝႃႈ ၵိမ်းၼႆႉ ယႃႁႂ်ႈတၢင်းယၢပ်ႇငိၼ်းသဵင်ၽဵင်းမႃးၸဵမ်ၵိူတ်ႇႁၢႆ ႁိုဝ်ဝႃႈ ၵၢၼ်ၽိုၵ်းၶၢဝ်းပွတ်းတေၵႄႈႁႂ်ႈမၼ်းႁၢႆ။ ၶေႃႈသုပ်းဢၼ်ၸႂ်ႉလႆႈၼၼ်ႉပဵၼ် ၵႃႈၼပ်ႉၵူၼ်းဢၼ်မၵ်းမၢႆလီလီ လႄႈလွင်ႈႁူႉဝႃႈ ၵၢၼ်ထတ်းၽဵင်းတၢင်ႇမဵဝ်းၼၼ်ႉၵူတ်ႇထတ်းသင်။ Peretz et al., 2017 Vuvan et al., 2017