ႁဵတ်းသင်ၶၢဝ်းတွင်းမၢႆၼပ်ႉၽၢႆႇလင် ၸင်ႇၵႆႉပွတ်းသေ ၽၢႆႇၼႃႈ?

သဵၼ်ႈမၢႆ 6 ၼႂ်းလိၵ်ႈ Woods လႄႈၸုမ်းၶဝ် ႁၢႆးငၢၼ်းၶၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉ။ တူဝ်ၼပ်ႉၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ထုၵ်ႇဢဝ်သဵင်ပၼ်တင်းၶိူင်ႈၶွမ်း ၸွမ်းလၢႆးၵၢၼ်ဢၼ်ႁဵတ်းပဵၼ်ၶိူင်ႈ။ ၵၢၼ်လဵၼ်ႈတႃႇႁၼ် ဢၼ်ၼႄတူဝ်ၼပ်ႉတင်းမူတ်းၼၼ်ႉ မီးလၢႆးၼႄလႄႈၶေႃႈၸီႉၸမ်းတွင်းၶိုၼ်းပႅၵ်ႇပိူင်ႈ၊ ၵွပ်ႈၼၼ် ၶၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈၶၼ်ပုံစံၸိုင်ႈၶွင် Helibrain။ ၼႂ်းၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ မိူဝ်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈလၢႆးဝတ်း၊ ၶၢဝ်းတွင်းဢၼ်ႁၼ်မိူၼ်ၵၼ်ၵေႃႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ။ Woods et al., 2010

ၵၢၼ်ပိၼ်ႇလမ်းၼပ်ႉၼၼ်ႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးသင်ထႅင်ႈ?

ၵၢၼ်တွင်းၶိုၼ်းၽၢႆႇၼႃႈ တေလႆႈၸွမ်းတွင်းသိမ်းၶေႃႈမုၼ်းလႄႈလမ်းၼပ်ႉမၼ်း။ ၵၢၼ်တွင်းၶိုၼ်းၽၢႆႇလင် လႅၵ်ႈလမ်းၼပ်ႉဢၼ်တေလႆႈတွပ်ႇ လႄႈၸၢင်ႈတေလႆႈၸႂ်ႉလၢႆးမူၼ်ႉမႄး ႁိုဝ် လၢႆးႁႃၶိုၼ်းထႅင်ႈ။ ပုံစံၵၢၼ်တွင်းၸူဝ်ႈၶၢဝ်း ၸႅၵ်ႇပႅၵ်ႇၵၼ်ဝႆႉၼႂ်းၵၢၼ်သိမ်းၶေႃႈမုၼ်းၸူဝ်ႈၶၢဝ်း လႄႈၵၢၼ်ၸတ်းၵၢၼ် ႁိုဝ် ၵၢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႈၶေႃႈမုၼ်းဢၼ်သိမ်းဝႆႉ၊ ဢမ်ႇၸႂ်ႈဢဝ်ၵၢၼ်ၵူႈမဵဝ်းဝတ်းၶၼ်မၼ်းတႅတ်ႈတေႃး ပဵၼ်ၵၢၼ်သိမ်းၶေႃႈမုၼ်းဢၼ်လဵဝ်။ Baddeley, 2012 Conway et al., 2005

ၼႆႉဢမ်ႇမၢႆထိုင်ဝႃႈ ၵၢၼ်ပႅတ်ႇၶၼ်ၽၢႆႇၼႃႈတင်းၽၢႆႇလင်ၼၼ်ႉ ပဵၼ်တူဝ်ၼပ်ႉတၢင်းၼိုင်ႈၶွင်ၵၢၼ်ၸတ်းၵၢၼ်ၽၢႆႇၽူႈၶဝ်ႈၸႂ်ၵူၺ်း။ လိၵ်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈၶၢဝ်းတွင်းမၢႆၼပ်ႉ ၼႄပၼ်ဝႃႈ တၢင်းတႅတ်ႈတေႃးၼႂ်းၵၢၼ်ပၼ်ၶၼ် မီးၽွၼ်းတေႃႇၵၢၼ်ၶႂ်ႈၶႅတ်းၼႆႉၸိူင်ႉႁိုဝ်။ လၢႆးဝူၼ်ႉ၊ ပုံစံတၢင်းၽိတ်း လႄႈၵူတ်းၵၢၼ်ၵိုတ်းၵေႃႈ ႁူမ်ႈၵၼ်ၵေႃႇပဵၼ်တၢင်းမၢႆၶွင်ၵၢၼ်ပႅတ်ႇၶၼ်ၼၼ်ႉ။ Woods et al., 2010

ႁဵတ်းသင်ၸင်ႇဢမ်ႇၸႂ်ႉၸဵတ်းပဵၼ်ၵူတ်းပိူင်ၵူႈၵေႃႉ?

လိၵ်ႈဢၼ် Miller ၶႆႈၸႂ်ႉၵၢၼ်ဝူၼ်ႉၵဵဝ်ႇၵပ်းၶေႃႈမုၼ်းလႄႈၵၢၼ်ႁဵတ်းပဵၼ်ၸုမ်း၊ ဢမ်ႇၸႂ်ႈၵၢၼ်ႁပ်ႉႁွင်းဝႃႈ ၵူၼ်းၵူႈၵေႃႉတေလႆႈတွင်းတူဝ်ၼပ်ႉၸဵတ်းတူဝ်တႅတ်ႈတေႃး။ လိၵ်ႈသပ်းလႅင်းလွင်ႈ Miller ဢၼ် Cowan ႁဵတ်းၽၢႆႇလင်တူၺ်းဝႆႉၼၼ်ႉ ႁၼ်ဝႃႈ မၢႆၸုမ်းၶေႃႈမုၼ်းၼွႆႉလိူဝ်ၼၼ်ႉ မီးမိူဝ်ႈၵၢၼ်ၸၢမ်းၵုမ်းၵၢၼ်ၽိုၵ်းတွင်းလႄႈၵၢၼ်ႁူမ်ႈၸုမ်း။ ၶေႃႈမုၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉမီးၶေႃႈမၵ်းမၼ်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ် လႄႈၸႂ်ႉၼပ်ႉၼပ်ႉတၢင်းပႅၵ်ႇၵၼ်။ ဢၼ်လႂ်ၵေႃႈဢမ်ႇၸႂ်ႈႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးလွင်ႈတႃႇလူတ်းတူဝ်ၼပ်ႉတႅတ်ႈတေႃးၼိုင်ႈတူဝ် ဢွၵ်ႇတင်းၶၢဝ်းတွင်းၽၢႆႇၼႃႈတင်းမူတ်း တႃႇၵၢတ်ႈလၢမ်းၽၢႆႇလင်။ Miller, 1956 Cowan, 2001

ဢႃယု၊ ပညာလႄႈလၢႆးၼႄ မီးၽွၼ်းတေႃႇၵၢၼ်

ၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းၶၼ်ပုံစံၶၢဝ်းတွင်းမၢႆၼပ်ႉ တူၺ်းဢႃယုလႄႈပညာ၊ ၵူၺ်းၵႃႈ ၸုမ်းၵူၼ်းယႂ်ႇၶဝ်ၼၼ်ႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈၶၼ်ပုံစံတင်းၸူဝ်ႈၸၢတ်ႈ တႃႇၵူႈၽႃႇသႃႇလႄႈၵူႈလၢႆးၼႄ။ တၢင်းပႅၵ်ႇပိူင်ႈၸွမ်းဢႃယုၼႂ်းၸုမ်းၼၼ်ႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈလၵ်းထၢၼ်ဝႃႈ ၶၼ်ပႃႇၸႅင်ႈၸွမ်းဢႃယုၼႂ်း browser ၼၼ်ႉၸႅတ်ႈမႅၼ်ႈ။ တူဝ်ၼပ်ႉဢၼ်ထွတ်ႇပၼ်သဵင်ၵေႃႈ မီးလမ်းၼပ်ႉၵၢၼ်ၼႄပႅၵ်ႇပိူင်ႈတင်းၵၢၼ်ႁၼ်တူဝ်ၼပ်ႉတင်းမူတ်းၼႂ်းၵမ်းလဵဝ်။ Woods et al., 2010

တၢင်းႁူႉဢၼ်သိမ်းႁိုင် ၸၢင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈလၢႆးဢၼ်ၵူၼ်းၶဝ်ႈႁူဝ်ၸႂ်ၸိူဝ်ႈၶေႃႈမုၼ်း။ လိၵ်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈႁဵတ်းၸုမ်း ၶႆႈၼႄဝႃႈ ပုံစံၶွင်ၶေႃႈမုၼ်း ႁဵတ်းႁႂ်ႈလမ်းၼပ်ႉၼိုင်ႈၶွင်ၶေႃႈမုၼ်းၸဵပ်းသိမ်းလႆႈငၢႆႈၶိုၼ်ႈ။ ၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းၵူၼ်းၼိုင်ႈၵေႃႉ ဢၼ်ၽိုၵ်းႁၢဝ်ႈႁႅင်းလႄႈၸႂ်ႉတၢင်းမၢႆၸွမ်းၵၢၼ်ႁဵၼ်းၼၼ်ႉ ၼႄလွင်ႈၶၢဝ်းတွင်းမၢႆၼပ်ႉၶိုၼ်ႈယႂ်ႇၼမ်။ ၶေႃႈႁၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ဢမ်ႇၼႄဝႃႈၵၢၼ်တွင်းၵူႈမဵဝ်းတေၶိုၼ်ႈယႂ်ႇၽဵင်ႇၵၼ်။ Mathy et al., 2012 Ericsson et al., 1980

ၵွပ်ႈသင်ၸင်ႇတေဢၢၼ်ႇၶၼ်ပႅတ်ႇၶၢဝ်းတွင်းသုၼ်ႇတူဝ်?

သိမ်းဝႆႉတင်းၶေႃႈမၵ်းမၼ်ႈၵၢၼ်လဵၼ်ႈတင်းၵူတ်းပၼ်ၶၼ်။ ၶၼ်ၽၢႆႇလင်ဢၼ်တႅမ်ႇလိူဝ် ဢမ်ႇၸႂ်ႈလၵ်းထၢၼ်တႃႇတၢင်းၽိတ်းၵူၺ်းၵွၺ်း၊ လႄႈတၢင်းပႅၵ်ႇပိူင်ႈသုၼ်ႇတူဝ်ဢၼ်ယႂ်ႇၼႃႇလိူဝ်ပိူၼ်ႈၵေႃႈ ဢမ်ႇတူၺ်းပဵၼ်လွင်ႈပၢႆးယႃႈလႆႈ ၵႃႈပႆႇမီးၵၢၼ်ဝတ်းတႅတ်ႈတေႃးလႄႈၶၼ်ပုံစံဢၼ်သၢင်ႇထုၵ်ႇ။ လိၵ်ႈသပ်းလႅင်းလၢႆးဝတ်းၶၢဝ်းတွင်း တိုၵ်းသူၼ်းႁႂ်ႈၸႂ်ႉလၢႆးၵၢၼ်ဢၼ်မၵ်းမၼ်ႈဝႆႉတႅတ်ႈတေႃး မိူဝ်ႈၶႆႈတႅပ်းတတ်းၵဵဝ်ႇၵပ်းၶၢဝ်းတွင်းၵၢၼ်ႁဵတ်း။ Conway et al., 2005

ယင်းဢမ်ႇၸႅတ်ႈလီ မိူဝ်ႈဢဝ်ၶၢဝ်းတွင်းမၢႆၼပ်ႉၵႂႃႇတႅၵ်ႇပဵၼ်ၸၼ်ႉ n-back ပႅတ်ႈ။ ၵၢၼ်သပ်းလႅင်းၽွၼ်းၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းၼိုင်ႈၵၢၼ် ႁၼ်ဝႃႈ ၶၼ် n-back လႄႈၶၼ်ၶၢဝ်းတွင်း ဢမ်ႇၸႂ်ႈတူဝ်ဝတ်းဢၼ်ဢဝ်တႅၼ်းၵၼ်လႆႈ၊ တင်းသွင်ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈၶၢဝ်းတွင်းၵၢၼ်ႁဵတ်းၵေႃႈယဝ်ႉ။ ၽွၼ်းၵၢၼ်ၶိုၼ်ႈတီႈ ၶေႃႈၸီႉၸမ်းတႃႇႁူႉၸၵ်း၊ ၵၢၼ်မွမ်းမႄးၶေႃႈမုၼ်း လႄႈၵၢၼ်တွင်းၶိုၼ်းၶွင်ၵၢၼ်ၼၼ်ႉ။ Redick et al., 2013

တႃႇတိတ်းတၢမ်းၽွၼ်းၵၢၼ်ၵမ်းၸူဝ်ႈၵမ်းၶၢဝ်း၊ ၶႅတ်းၽၢႆႇၼႃႈတင်းၽၢႆႇၼႃႈ လႄႈၽၢႆႇလင်တင်းၽၢႆႇလင် ၼႂ်းလၢႆးၼႄဢၼ်မိူၼ်ၵၼ်။ သင်လႅၵ်ႈလၢႆႈလၢႆးႁဵတ်းၸုမ်း၊ မၢႆတွင်းလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၼၼ်ႉဝႆႉ။ ၶၼ်ဢၼ်လီၶိုၼ်ႈ ၸၢင်ႈမၢႆထိုင်ဝႃႈ လၢႆးႁဵတ်းၼႆႉမီးၽွၼ်းလီၵၼ်တင်းၶေႃႈမုၼ်းမဵဝ်းၼႆႉၵူၺ်း၊ ဢမ်ႇၸႂ်ႈဝႃႈ တၢင်းၵႂၢင်ႈတၢင်းတွင်းၵူႈမဵဝ်းယႂ်ႇၶိုၼ်ႈ။ Woods et al., 2010 Mathy et al., 2012