ၵၢၼ်ၸႅၵ်ႇမၢႆၼပ်ႉပဵၼ်ၸုမ်း ၸွႆႈႁႂ်ႈၸဝ်ႈၵဝ်ႇတွင်းမၢႆၼပ်ႉလႆႈၼမ်ၶိုၼ်ႈၸိူင်ႉႁိုဝ်?

ႁူဝ်တႅဝ်းဢွၼ်တၢင်းၼၼ်ႉ ပဵၼ်တူဝ်ယၢင်ႇၸႅၵ်ႇပဵၼ်ၸုမ်း၊ ဢမ်ႇၸႂ်ႈတၢင်းၵႂၢင်ႈဢၼ်တႅၵ်ႈဝတ်းမႃး။ ႁူဝ်တႅဝ်းသၢမ် ပဵၼ်လွင်ႈၽိုၵ်းၼမ်ႁႅင်းတူဝ်မူလ်။ ၼႂ်းၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းၼၼ်ႉ ၽူႈၶဝ်ႈႁူမ်ႈၸႂ်ႉတၢင်းႁူႉလွင်ႈၶၢဝ်းယၢမ်းလႅၼ်ႈ လႄႈလၢႆးၶိုၼ်းဢဝ်ၶေႃႈမုၼ်းဢၼ်ၸတ်းဝႆႉပဵၼ်ပိူင်။ ၽိုၼ်ၵၢၼ်ၼၼ်ႉယင်းတႅမ်ႈဝႆႉဝႃႈ ဢမ်ႇၸၢင်ႈဢဝ်လၢႆးၼႆႉၵႂႃႇၸႂ်ႉလႆႈ မိူဝ်ႈလႅၵ်ႈပဵၼ်တူဝ်လိၵ်ႈသွင်သဵင်၊ လွင်ႈၼႆႉလမ်ႇလွင်ႈတႃႇတေၶႆႈၸႅင်ႈၽွၼ်းမၢႆၼပ်ႉဢၼ်ၼႃႇၼၼ်ႉ။ Ericsson et al., 1980

ၸုမ်းမၢႆၼပ်ႉပဵၼ်သင်?

ၸုမ်းပဵၼ်ၶေႃႈမုၼ်းၼိုင်ႈၸုမ်း ဢၼ်တႅမ်ႈဝႆႉၼႂ်းၸႂ်၊ ဢမ်ႇလူဝ်ႇပဵၼ်တူဝ်လိၵ်ႈႁၼ်လႆႈ တႃႇၼိုင်ႈတူဝ်တႃႇၼိုင်ႈတူဝ်။ ၽွၼ်းလီမၼ်းၶိုၼ်ႈတီႈတၢင်းႁူႉဢၼ်ၽူႈႁဵၼ်းမီးယူႇယဝ်ႉ လႄႈပိူင်ၸတ်းမၢႆၼပ်ႉ။ ၵၢၼ်ဢုပ်ႇလွင်ႈၶိုၼ်းတႅမ်ႈမၢႆမႂ်ႇၶွင် Miller လႄႈၵၢၼ်ၶူၼ်ႉၶႂႃႉ Mathy လႄႈ Feldman လွင်ႈၵၢၼ်ႁုပ်ႇၶေႃႈမုၼ်း ၸွႆႈၼႄဝႃႈ ၵၢၼ်ၼပ်ႉၶေႃႈၶၢဝ်ႈပိူင်လိပ်ႈၶၢတ်ႈလႆႈ ၵွပ်ႈပိူင်ၸတ်းမၢႆၼပ်ႉဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်။ Miller, 1956 Mathy et al., 2012

လၢႆးဢၼ် Cowan ၼႄဝႆႉလွင်ႈတၢင်းၵႂၢင်ႈၼွႆးၵွၼ်းၼၼ်ႉ ၵူတ်ႇထတ်းၶေႃႈမုၼ်းဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈၵၢၼ်ၸမ်ႉၶိုၼ်းယၢပ်ႇ လႄႈၽွၼ်းတၢင်းႁူႉၶၢဝ်းယၢဝ်း။ ၵူၼ်းၵေႃႉၼိုင်ႈ ဢၼ်ၸႂ်ႉၸုမ်းမၢႆၼပ်ႉဢၼ်မီးတီႈပွင်ႇၼႂ်းၵၢၼ်လဵၼ်ႈမၢႆၼပ်ႉတူဝ်ႈၵႂင်ႈ ဢမ်ႇလူဝ်ႇႁဵတ်းၸွမ်းၶေႃႈၵမ်းၵူတ်ႇထတ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ။ ၽွၼ်းလေႃႇသွင်ဢၼ်ၼႆႉ ဢမ်ႇလူဝ်ႇၶတ်းၵၼ်၊ ယွၼ်ႉၸုမ်းမၢႆၼပ်ႉ လႄႈလၢႆးႁဵတ်းၵၢၼ်ဢၼ်ပၼ်ၸႂ်ႉ မိူၼ်ၵၼ်ဢမ်ႇၸႂ်ႈ။ Cowan, 2001

ၸႅၵ်ႇပဵၼ်ၸုမ်း ၸွင်ႇမိူၼ်ၵၢၼ်ၸမ်ႉၶိုၼ်းႁိုဝ်?

ၵၢၼ်ၸမ်ႉၶိုၼ်း ႁဵတ်းႁႂ်ႈၶေႃႈမုၼ်းတိုၵ်ႉမီးယူႇၼႂ်းၸႂ်၊ ၵူၺ်းၵႃႈ ၵၢၼ်ၸႅၵ်ႇပဵၼ်ၸုမ်း ႁဵတ်းႁႂ်ႈပိူင်ၸတ်းၶေႃႈမုၼ်းလႅၵ်ႈလၢႆႈ။ သွင်လၢႆးၼႆႉၸွႆႈၵၼ်လႆႈ၊ ၵူၺ်းၵႃႈ ဢမ်ႇၸႂ်ႈလၢႆးလဵဝ်ၵၼ်။ ပၢႆးဝူၼ်ႉတၢင်းတွင်းၸႅၵ်ႇလွင်ႈၵဵပ်းဝႆႉၸူဝ်ႈၶၢဝ်း ဢွၵ်ႇတၢင်းၵုမ်းထိင်းလွင်ႈတၢင်ႇၸိူဝ်း လႄႈၽွၼ်းတၢင်းႁူႉၶၢဝ်းယၢဝ်း။ Baddeley, 2012

ၵႃႈႁိုဝ်တေလႆႈမုင်ႈမွင်းဝႃႈတိူဝ်းၶိုၼ်ႈ?

ၽွၼ်းမၢႆ 7 ထိုင် 79 ၼၼ်ႉ ပဵၼ်လွင်ႈတူဝ်ယၢင်ႇၼိုင်ႈဢၼ်ၽိုၵ်းၼမ်ႁႅင်းၽိတ်းပိူင်ႈ၊ ဢမ်ႇၸႂ်ႈၽွၼ်းလီၵၢၼ်ၽိုၵ်းတူဝ်ႈၵႂင်ႈ ဢမ်ႇၼၼ်ၽႅၼ်ၽိုၵ်းတႃႇၵူႈၵေႃႉ။ မၼ်းပၼ်လၵ်းထၢၼ်ဝႃႈ လၢႆးၸတ်းမၢႆၼပ်ႉဢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းမႃး ၸၢင်ႈႁဵတ်းႁႂ်ႈၶႅတ်ႇမၢႆၵၢၼ်ၼိုင်ႈတိူဝ်းၶိုၼ်ႈၼမ်၊ ၵူၺ်းၵႃႈ မီးလၵ်းထၢၼ်ၼွႆးတႃႇၶိုၼ်းလၢတ်ႈၶၢဝ်းတွင်းဢၼ်ၵူၼ်းၵေႃႉၼိုင်ႈတေလႆႈၼၼ်ႉ။ လွင်ႈဢမ်ႇၸၢင်ႈဢဝ်ၽွၼ်းလီၵႂၢင်ႈၵႂႃႇၸႂ်ႉတီႈတၢင်ႇၽၢႆႇ ၵေႃႈလမ်ႇလွင်ႈၽဵင်ႇၵၼ်တင်းၽွၼ်းမၢႆၶိုၼ်းသၢင်ႈၼၼ်ႉ။ Ericsson et al., 1980

ၶႅတ်ႇမၢႆၶၢဝ်းတွင်းဢၼ်ပိုၼ်ၽႄႈၼၼ်ႉ ယင်းၶိုၼ်ႈတီႈၵၢၼ်ၵိုတ်းၵူတ်ႇထတ်း။ ၼႂ်းၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းသဵင်ယိၼ်းဢၼ်ယႂ်ႇၼၼ်ႉ ၶၢဝ်းတွင်းသုင်သုတ်းဢၼ်ႁဵတ်းလႆႈ လႄႈၶၢဝ်းတွင်းလၢႆးၵဝ်ႇ မီးၵႃႈၵၢင်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ် ၼႂ်းၵူၼ်းၸုမ်းလဵဝ်ၵၼ်။ ၵွပ်ႈၼၼ် မိူဝ်ႈတႅၵ်ႈလၢႆးၽိုၵ်းၵၼ် လူဝ်ႇႁႂ်ႈလၢႆးၼႄလႄႈလၢႆးပၼ်ၶႅတ်ႇမၢႆမိူၼ်ၵၼ်၊ ဢမ်ႇထုၵ်ႇဢဝ်ၽွၼ်းၵမ်းလဵဝ်ဢၼ်ၶႅမ်ႉသုတ်း ၵႂႃႇတႅၵ်ႈတင်းၶႅတ်ႇမၢႆပိုၼ်ႉထၢၼ် ဢၼ်တႅၵ်ႈလၢႆးတၢင်ႇဢၼ်။ Woods et al., 2010

လွင်ႈလႂ်ထုၵ်ႇမႅၼ်ႈတႃႇၸၢမ်းႁဵတ်း?

တႃႇတႅၵ်ႈၵၼ်ဢမ်ႇပဵၼ်တၢင်းၵၢၼ်ၼၼ်ႉ၊ တႅပ်းတတ်းဝႆႉဝႃႈတေၸႅၵ်ႇမၢႆၼပ်ႉႁိုဝ်၊ ၸႂ်ႉလၢႆးလဵဝ်ၵၼ်ၼႂ်းၵၢၼ်ၸၢမ်းဢၼ်တႅၵ်ႈၵၼ်လႆႈ လႄႈတႅမ်ႈမၢႆလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ မိူဝ်ႈၸႂ်ႉလၢႆးမႂ်ႇ။ ၵၢၼ်ၶူၼ်ႉၶႂႃႉလွင်ႈႁုပ်ႇၶေႃႈမုၼ်း ၸွႆႈယိုၼ်ယၼ်ဝႃႈ ပိူင်ၸတ်းမၢႆၼပ်ႉမီးၽွၼ်း၊ ၵူၺ်းၵႃႈ ဢမ်ႇယိုၼ်ယၼ်ဝႃႈ မီးၶၼ်ၸႅၵ်ႇၸုမ်းဢၼ်ၸႂ်ႉလႆႈတႃႇၵူႈၵေႃႉ ဢမ်ႇၼၼ်ယိုၼ်ယၼ်ဝႃႈ လၢႆးၸွႆႈတွင်းလၢႆးလႂ်တေၸွႆႈမၢႆၼပ်ႉၵူႈသဵၼ်ႈ။ Mathy et al., 2012

ၸႂ်ႉၶေႃႈမုၼ်းဢၼ်ဢမ်ႇယၢမ်ႈႁူႉ မိူဝ်ႈတႅပ်းတတ်းဝႃႈလၢႆးၽိုၵ်းၸွႆႈလႆႈၵႂၢင်ႈထိုင်ၶေႃႈမုၼ်းဢၼ်ဢမ်ႇယၢမ်ႈတွင်းႁိုဝ်။ ၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းလၢႆးတႅၵ်ႈၶၢဝ်းတွင်းၼႄဝႃႈ လူဝ်ႇၸႂ်ႉလၢႆးၵူတ်ႇထတ်းႁႂ်ႈမႅၼ်ႈၸွမ်းလွင်ႈဢၼ်တေဝတ်း။ ၽွၼ်းၽိုၵ်းမႃးမီးၵႃႈၶၼ်၊ ၵူၺ်းၵႃႈ ထုၵ်ႇလၢတ်ႈဝႃႈပဵၼ်ၽွၼ်းၽိုၵ်းၼၼ်ႉ၊ ဢမ်ႇၸႅတ်ႈပဵၼ်ၽွၼ်းတိူဝ်းၶိုၼ်ႈၶွင်တၢင်းၵႂၢင်ႈတူဝ်ႈၵႂင်ႈ။ Conway et al., 2005

လိုၼ်းသုတ်း၊ ဢမ်ႇမီးလၢႆးၵၢၼ်ယိုၼ်ယၼ်ဝႃႈ ၶႅတ်ႇမၢႆမၢႆၼပ်ႉဢၼ်ၸႅၵ်ႇၸုမ်းၼႆႉ တေၸႅၵ်ႇပဵၼ်ၸၼ်ႉ n-back ဢမ်ႇၼၼ် IQ လႆႈၸိူင်ႉႁိုဝ်။ ၵၢၼ်သုပ်းၽွၼ်းၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်း ဢၼ်တႅၵ်ႈၶၢဝ်းတွင်းတင်း n-back ၼႄဝႃႈ မႅၼ်ႈဝႃႈၵၢၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉႁွင်ႉဝႃႈတၢင်းတွင်းႁဵတ်းၵၢၼ်ၼင်ႇၵၼ်၊ ၵူၺ်းၵႃႈ ဢမ်ႇၸၢင်ႈဢဝ်မႃးတႅၼ်းၵၼ်။ Redick et al., 2013