ၸွမ်းၽိုၵ်းသေ ၸွင်ႇဝူၼ်ႉႁၼ်လႅၵ်ႈၽၢႆႇလီၶိုၼ်ႈလႆႈ?

ၵၢၼ်သုပၢႆးၼႆႉထတ်းတူၺ်းၶၢဝ်းယၢဝ်းၽွၼ်း၊ ၸိူဝ်းဢၼ်မီးၽွၼ်းတႃႇၵၢၼ် လႄႈၵၢၼ်လႅၵ်ႈၸႂ်ႉၸူးတၢင်ႇၽၢႆႇ။ မၼ်းၵႂၢင်ႈလိူဝ်ၵၢၼ်သုပၢႆးၵဵဝ်ႇၵပ်းၵၢၼ်ဝူၼ်ႉႁၼ်လႅၵ်ႈၽၢႆႇၵူၺ်း။ ၽွၼ်းၵၢၼ်ၼႆႉၵမ်ႉထႅမ်ဝႃႈ ၽၢႆႇၵတ်ႉၽၢႆႇတီႈၸၢင်ႈလႅၵ်ႈလႆႈ၊ ၵူၺ်းၵႃႈ ဢမ်ႇၼႄဝႃႈၵဵမ်းဢွၼ်ႇၼိူဝ်ဢိၼ်ႇတႃႇၼႅတ်ႉၵူႈဢၼ် တေႁဵတ်းၽွၼ်းမိူၼ်ၵၢၼ်ၽိုၵ်းဢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းဝႆႉ ဢမ်ႇၼၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႈၺၢၼ်ႇတူဝ်ႈၵႂၢင်ႈ။ Uttal et al., 2013

ၸိူဝ်းလႂ်တႄႉၸၢင်ႈလီၶိုၼ်ႈ?

ၵၢၼ်ဝူၼ်ႉႁၼ်လႅၵ်ႈၽၢႆႇပိူင်ၵဝ်ႇထတ်းတူၺ်းၵၢၼ်ၵူႈၶူဝ်းၶွင်ၽၢင်ႁၢင်ႈမိူၼ်ၵၼ် ၵူၺ်းၵႃႈၸၼ်ႉမုၼ်းၽၢႆႇပိူင်ႈၵၼ်။ ၵၢၼ်ထတ်းတၢင်ႇၸိူဝ်းၸၢင်ႈမီးၶူဝ်းၶွင်ၼမ်ၶိုၼ်ႈ၊ ၶူဝ်းၶွင်ပၼ်တၢင်းၽိတ်းပိူင်ႈၵၼ် ဢမ်ႇၼၼ်ၶၢဝ်းယၢမ်းၶတ်းၶႅင်။ ၽွၼ်းၵၢၼ်ၸၢင်ႈပဵၼ်ၽွၼ်းၵၢၼ်ႁဵၼ်းႁူႉပၵ်းပိူင််းၵၢၼ်လႄႈလၢႆးဝူၼ်ႉ၊ ပႃးၸဵမ်လွင်ႈၵႄႈပၼ်ႁႃႁႂ်ႈၽႂ်းလီ။ ၽွၼ်းၵၢၼ်တေလႆႈၼႄႁႂ်ႈၸႅင်ႈဝႃႈပဵၼ်ၵၢၼ်တႅတ်ႈၼႅတ်ႈ၊ ၽႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်း၊ လႄႈၸုမ်းၶေႃႈထၢမ်ၸိူဝ်းလႂ်။ Shepard et al., 1971 Vandenberg et al., 1978

ၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းၵၢၼ်ထတ်းၶိုၼ်းၼႄၽွၼ်းလီၶိုၼ်ႈမိူဝ်ႈႁဵတ်းထတ်းတၢင်းဝူၼ်ႉၶိုၼ်း၊ ၵွပ်ႈၼၼ် ၸၢမ်းၶမ်းထီႉသွင်ၵူၺ်း ဢမ်ႇပဵၼ်ၵၢၼ်ၽိုၵ်းဢၼ်ၵုမ်းၵမ်။ ၵၢၼ်ထတ်းဢၼ်မီးၽွၼ်းတေလႆႈၸႅၵ်ႇလွင်ႈယၢမ်ႈၵၢၼ်ထတ်း ဢွၵ်ႇတင်းၽွၼ်းထႅင်ႈဢၼ်ပဵၼ်ၵွပ်ႈၵၢၼ်ၽိုၵ်း။ Scharfen et al., 2018

ၵၢၼ်ၽိုၵ်းၸွႆႈၵူႈၵေႃႉမိူၼ်ၵၼ်ႁႃႉ?

ၵၢၼ်သုပၢႆးဢမ်ႇၵမ်ႉထႅမ်ဝႃႈ ၽွၼ်းၵူၼ်းၵူႈၵေႃႉမိူၼ်ၵၼ်။ မၼ်းထတ်းတူၺ်းလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈၼႂ်းၵၢၼ်ၽိုၵ်း လႄႈၽူႈၶဝ်ႈႁူမ်ႈ၊ ပႃးၸဵမ်ဢႃႇယုလႄႈၽူႈၸၢႆးၽူႈယိင်း၊ ၵူၺ်းၵႃႈ ၽွၼ်းၵၢင်ၵၢင်ဢမ်ႇၸၢင်ႈၶၢတ်ႈလႆႈဝႃႈၵူၼ်းၵေႃႉၼိုင်ႈတေလီၶိုၼ်ႈၵႃႈႁိုဝ်။ မိူၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉ ၵၢၼ်သုပၢႆးၵဝ်ႇၵဝ်ႇၵဵဝ်ႇၵပ်းၽွၼ်းပႅၵ်ႇပိူင်ႈၽူႈၸၢႆးၽူႈယိင်းၼႄၵႃႈၵၢင်ၸွမ်းပိူင်ၵၢၼ်၊ ဢမ်ႇၸႂ်ႈၶွပ်ႇၶႅၼ်ႈတူဝ်ၵူၼ်း။ Uttal et al., 2013 Voyer et al., 1995 Linn et al., 1985

ၵၢၼ်လီၶိုၼ်ႈၼၼ်ႉလႅၵ်ႈၸႂ်ႉၸူးၵၢၼ်ၼွၵ်ႈၵဵမ်းလႆႈႁိုဝ်?

ၽွၼ်းလႅၵ်ႈၸႂ်ႉၸူးၵၢၼ်ၽၢႆႇၵတ်ႉၽၢႆႇတီႈဢၼ်ဢမ်ႇယၢမ်ႈၽိုၵ်း ပဵၼ်ၽွၼ်းဢၼ်မီးၽွၼ်းၵႃႈၼမ်လိူဝ်ၵၢၼ်လီၶိုၼ်ႈတီႈၶေႃႈထၢမ်ဢၼ်ႁဵတ်းၶိုၼ်း၊ လႄႈၵၢၼ်သုပၢႆးၼႆႉၵေႃႈၼႄၽွၼ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ မၼ်းယင်းၵႅပ်ႈလိူဝ်ၵၢၼ်ႁဵတ်းၵၢၼ်ၽၢႆႇၵတ်ႉၽၢႆႇတီႈၼႂ်းၸၢတ်ႈပၢၼ်တေႉၵူႈၸိူဝ်း ဢမ်ႇၼၼ်ၺၢၼ်ႇတူဝ်ႈၵႂၢင်ႈသုင်ၶိုၼ်ႈ။ လွင်ႈမိူၼ်ၵၼ်ၼႂ်းၵၢၼ်ၽိုၵ်းလႄႈၵၢၼ်ထတ်းၼၼ်ႉ ၵဵဝ်ႇၵပ်းၵၢၼ်ဢၼ်တေၸၢင်ႈလၢတ်ႈလႆႈ။ Uttal et al., 2013

တေႁဵတ်းႁိုဝ်ဢမ်ႇပၼ်ၽိတ်းဝႃႈ လႅၵ်ႈလၢႆႈလၢႆးႁဵတ်းပဵၼ်ၵတ်ႉမႂ်ႇ?

တႅမ်ႈမၢႆပိူင်ၵၢၼ်၊ ၶၢဝ်းယၢမ်း လႄႈၵၢၼ်ထူပ်းမႃးၵွၼ်ႇ။ သင်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇတႄႇၸႂ်ႉလၢႆးတႅၵ်ႈၼိူင်းတၢင်ႇပိူင်၊ ၼၼ်ႉၸၢင်ႈပဵၼ်ၵၢၼ်ႁဵၼ်းႁူႉဢၼ်မီးၽွၼ်း၊ ၵူၺ်းၵႃႈ လၢတ်ႈဝႃႈမၼ်းပဵၼ်သုၼ်ႇၼိုင်ႈၶွင်လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ။ ၽွၼ်းၵၢၼ်တီႈၸုမ်းႁၢင်ႈၽၢင်ဢၼ်ၼိုင်ႈ ဢမ်ႇၸၢင်ႈယိုၼ်ယၼ်မၢႆၽၢႆႇၵတ်ႉၽၢႆႇတီႈတူဝ်ႈၵႂၢင်ႈလႆႈလူၺ်ႈတူဝ်မၼ်း။ Shepard et al., 1971 Vandenberg et al., 1978

ၵၢၼ်ဝတ်းတႅၼ်းၽိတ်းၵေႃႈမီးၽွၼ်း။ ၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈၶတ်းၵၼ်ၶွင်ၽွၼ်းယိုၼ်းယၼ်ၼႄဝႃႈ ၽွၼ်းၵၢၼ်ထတ်းပိူင်ၵဝ်ႇၸၢင်ႈၵိုတ်းမၼ်ႈတီႈၸုမ်းၵူၼ်း၊ ၵူၺ်းၵႃႈ ၵႃႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵူၼ်းတေႃႇၵူၼ်းၼၼ်ႉဢမ်ႇမၼ်ႈၵိုမ်း။ လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈဢွၼ်ႇၼႂ်းၵၢၼ်ၽိုၵ်းဢွၼ်ႇၼၼ်ႉ ဢမ်ႇထုၵ်ႇပွင်ႇမၢႆဝႃႈပဵၼ်လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈထႃဝရ။ Hedge et al., 2017

ၵၢၼ်ၽိုၵ်းဢၼ်မီးတီႈပဵၼ်ၼၼ်ႉ ပဵၼ်ပိူင်ႁိုဝ်?

ၶတ်းၸႂ်ႁႂ်ႈၵႄႈၶေႃႈထၢမ်ဢၼ်ဢမ်ႇယၢမ်ႈႁၼ် ႁႂ်ႈတႅတ်ႈၼႅတ်ႈလႄႈၽႂ်းလီၶိုၼ်ႈ၊ လႄႈတႅမ်ႈမၢႆၽွၼ်းတင်းသွင်ပိူင်ႁႂ်ႈႁၼ်ၸႅင်ႈ။ ၵၢၼ်သုပၢႆးဢၼ်ဢၢင်ႈဢိင်ၼႆႉဢမ်ႇၼႄၶၢဝ်းယၢမ်းၵူႈဝၼ်း၊ တၢင်းၼမ်ၶမ်းၽိုၵ်း ဢမ်ႇၼၼ်မၢႆဢၼ်ထုၵ်ႇမႅၼ်ႈၵူႈၵေႃႉတႃႇၵၢၼ်ၼႆႉၼိူဝ်ပရႃႇဝ်ႇသႃႇ။ မၼ်းၵမ်ႉထႅမ်ၵၢၼ်ႁဵၼ်းႁူႉဢၼ်ၸၢင်ႈပဵၼ်လႆႈ၊ ဢမ်ႇၸႂ်ႈၵၢၼ်ၶၢတ်ႈၽွၼ်းပုၼ်ႈၵူၼ်း။ Uttal et al., 2013 Scharfen et al., 2018

ဢမ်ႇထုၵ်ႇပွင်ႇၸႂ်လွင်ႈယၢပ်ႇမိူဝ်ႈတႄႇၽိုၵ်းၸွမ်းတၢင်းဝူၼ်ႉၽိတ်းၵဵဝ်ႇၵပ်းၽူႈၸၢႆးၽူႈယိင်း။ ၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းၸုမ်းၵူၼ်းလႄႈၵၢၼ်သုပၢႆးၵႂၢင်ႈၵႂၢင်ႈၵဵဝ်ႇၵပ်းလွင်ႈမိူၼ်ၵၼ် ဢမ်ႇၸၢင်ႈတႅပ်းတတ်းၵတ်ႉၶႅၼ်ႇၶွင်ၵူၼ်းၵေႃႉလႂ်။ ၽွၼ်းယၢမ်းလဵဝ်လႄႈၵၢၼ်ၸၢင်ႈႁဵၼ်းႁူႉၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၶေႃႈထၢမ်ပိူင်ႈၵၼ်။ Voyer et al., 1995 Hyde, 2005

ၶေႃႈလၢတ်ႈၽွၼ်းလီဢၼ်တႅတ်ႈၼႅတ်ႈၼၼ်ႉမီးၼင်ႇၼႆ: ၵၢၼ်ၽိုၵ်းၽၢႆႇၵတ်ႉၽၢႆႇတီႈမီးလၵ်းထၢၼ်ၵမ်ႉထႅမ်ၽွၼ်းလီၵၢင်ၵၢင်၊ ပႃးၸဵမ်ၽွၼ်းလႅၵ်ႈၸႂ်ႉၼႂ်းၽၢႆႇတၢင်းႁူႉမၢင်ၸိူဝ်း၊ ၼႂ်းၶေႃႈၵၢၼ်ဢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းဝႆႉ။ ၵၢၼ်ၽိုၵ်းၵဵမ်းၵမ်းလႂ်တေႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးၽွၼ်းလႅၵ်ႈၸႂ်ႉပိူင်လႂ်ၼၼ်ႉ တေလႆႈၸၢမ်းထတ်းတူၺ်းတႅတ်ႈၼႅတ်ႈ။ Uttal et al., 2013