ၵႃႇၾီႇဢိၼ်ႇ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၶၢဝ်းယၢမ်းတုမ်ႉတွပ်ႇၽႂ်းၶိုၼ်ႈႁႃႉ?

ၵၢၼ်သုံးသပ်းလူင်ၵဵဝ်ႇၵပ်းၽွၼ်းတေႃႇၵၢၼ်ႁဵတ်းၵၢၼ် ၽႅၵ်ႇၽွၼ်းဢၼ်မႃးမႅၼ်ႈၵၼ်ၶႅင်ႁႅင်းၼိူဝ်ၵၢၼ်တိုၼ်ႇတူဝ်၊ ၵၢၼ်ၸုၵ်းၸႂ်လႄႈၵၢၼ်ၸႂ်တေႃႇၽွၼ်းၵၢၼ် ဢွၵ်ႇၵၼ်တီႈၵၢၼ်တွင်းလႄႈၵၢၼ်ဝူၼ်ႉၸၼ်ႉသုင်။ ၵွပ်ႈၼၼ် ၵၢၼ်တုမ်ႉတွပ်ႇဢၼ်ၽႂ်းၶိုၼ်ႈၼႂ်းၼႃႈၵၢၼ်ငၢႆႈငၢႆႈ ၵေႃႈဢမ်ႇပွင်ႇဝႃႈ ၵၢၼ်ဝူၼ်ႉတင်းမူတ်းလီၶိုၼ်ႈ။ ၵၢၼ်သုံးသပ်းၵဵဝ်ႇၵပ်းၵၢၼ်ၸုၵ်းၸႂ်ၵေႃႈ လဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈၵႅတ်ႇၵၼ်ၼႂ်းၼႃႈၵၢၼ်၊ လွင်ႈၸႂ်ႉၵႃႇၾီႇဢိၼ်ႇပဵၼ်ၵမ်းၵမ်းလႄႈ လွင်ႈထွၼ်ၵၢၼ်ၸႂ်ႉ။ McLellan et al., 2016 Einöther et al., 2012

ၵွပ်ႈသင်ငဝ်းလၢႆးတႄႇတၢင်းလမ်ႇလွင်ႈ

ၵၢၼ်ဢမ်ႇလႆႈၼွၼ်းမီးၽွၼ်းၵႅတ်ႇၵၼ်တင်း ၵၢၼ်ၼွၼ်းပေႃးတၢင်းယဝ်ႉ။ ၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းၵဵဝ်ႇၵပ်းၵၢၼ်လူတ်းၶၢဝ်းၼွၼ်းၼႄဝႃႈ ၵၢၼ်ၸုၵ်းၸႂ်ၵႅတ်ႇၵၼ်လူတ်းလူင်း၊ လႄႈၵၢၼ်သုံးသပ်းၵေႃႇၵၼ်ၵဵဝ်ႇၵပ်းၵၢၼ်ဢမ်ႇၼွၼ်းတင်းမူတ်း ၼႄဝႃႈ ၸၼ်ႉတၢင်းဝူၼ်ႉၵႅတ်ႇၵၼ်ဢမ်ႇတုမ်ႉတိူဝ်ႉမိူၼ်ၵၼ်။ ၽွၼ်းယႃႈလူတ်းငဝ်ႈငဝ်းဢၼ်ၶႂ်ႈၼွၼ်း ၸၢင်ႈဢမ်ႇၸႂ်ႈၽွၼ်းမိူၼ်ၵၼ် ၼႂ်းၵူၼ်းဢၼ်လႆႈၼွၼ်းပေႃးယဝ်ႉ။ Van Dongen et al., 2003 Lim et al., 2010

ၽွၼ်းၵၢၼ်ၸုၵ်းၸႂ်ၵေႃႈပိူင်ႈၵၼ်။ ၵၢၼ်ၸၢမ်းၼႂ်းႁွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း ၸၢင်ႈဝတ်းၵၢၼ်တုမ်ႉတွပ်ႇၸႃႉ၊ ၽႂ်းၵၢၼ်တုမ်ႉတွပ်ႇလႄႈၽွၼ်းၵၢၼ်တေႃႇၶၢဝ်းယၢမ်း၊ ၵူၺ်းၵႃႈ ၵဵမ်းပွတ်းပွတ်းၸၢင်ႈၼၵ်းၼႂ်းၵႃႈၵၢင်ႁိုဝ်ၵၢၼ်တုမ်ႉတွပ်ႇဢၼ်လီသုတ်း။ Basner လႄႈ Dinges ၼႄဝႃႈ ၵၢၼ်လိူၵ်ႈၽွၼ်းဢၼ်တေလဵပ်ႈႁဵၼ်း မီးၽွၼ်းတေႃႇတၢင်းဝႆႉၵၢၼ်ၸၢမ်းၵၢၼ်ၸုၵ်းၸႂ်ၽၢႆႇၸႂ်လႄႈႁူင်းၵၢႆႇ (PVT) ၼႂ်းၵၢၼ်ဢမ်ႇလႆႈၼွၼ်း။ Basner et al., 2011

ၵိၼ်ၼမ်ၶိုၼ်ႈ တေႁဵတ်းႁႂ်ႈၽွၼ်းလီၶိုၼ်ႈႁႃႉ?

ၵၢၼ်သုံးသပ်းၵဵဝ်ႇၵပ်းၵၢၼ်ၸုၵ်းၸႂ် ႁၼ်ဝႃႈ လၵ်းထၢၼ်ၵဵဝ်ႇၵပ်းၽွၼ်းလႅၵ်ႈလၢႆႈၸွမ်းၼမ်ႉယႃႈ လႄႈၽွၼ်းတေႃႇၵၢၼ်ၸႂ်ႉပဵၼ်ၵမ်းၵမ်း ၼၼ်ႉဢမ်ႇၸႅင်ႈလႅင်း။ လွင်ႈမီးၽွၼ်းလီၼႂ်းၵၢၼ်ၸၢမ်းမၢင်ပိူင် ဢမ်ႇၸႂ်ႈလၵ်းထၢၼ်ဝႃႈ ထုၵ်ႇၵိၼ်ၼမ်ၶိုၼ်ႈတေႃႇၸူၼ်းလႆႈၶႅတ်ႈသုင်သုတ်းၶွင်တူဝ်ၵဝ်ႇ။ လၵ်းထၢၼ်ၵေႃႈဢမ်ႇယိုၼ်ယၼ် ဝႃႈ တေလႆႈမီးၽႅၼ်ၼႄၼမ်ႉယႃႈတႃႇၵၢၼ်ၸၢမ်းၼိူဝ်ဝႅပ်ႉသၢႆႉ ၸွမ်းဢႃႇယု၊ ၽူႈၸၢႆး/ၽူႈယိင်း ႁိုဝ် ၶၼ်ႇတူဝ်။ Einöther et al., 2012

တေလႆႈၼပ်ႉပႃးၵၢၼ်လႅၵ်ႈတႃႇၵၢၼ်ၼွၼ်း

ၵၢၼ်သုံးသပ်းၵေႃႇၵၼ်ၵဵဝ်ႇၵပ်းၵၢၼ်ၼွၼ်း ၶွင် Gardiner လႄႈၸုမ်းၶဝ် ႁၼ်ဝႃႈ ၶၢဝ်းယၢမ်းၼွၼ်းတင်းမူတ်းလူတ်းလူင်းပႃႈၼမ် 45 ၼႃးထီး ဝၢႆးလင်ၵိၼ်ၵႃႇၾီႇဢိၼ်ႇ။ ၶဝ်ၵေႃႇၵၼ်ၶေႃႈမုၼ်းတီႈၼမ်ႉယႃႈ၊ ၶၢဝ်းယၢမ်းလႄႈၽူႈၶဝ်ႈႁူမ်ႈဢၼ်ပိူင်ႈၵၼ်၊ ၵွပ်ႈၼၼ် ၵႃႈၵၢင်ၵေႃႇၵၼ်ၼႆႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈၵၢၼ်တႃႇယၢမ်းၼွၼ်းၶွင်ၵူၼ်းၵေႃႉၼိုင်ႈ။ မၼ်းၼႄႁႂ်ႈႁၼ်ဝႃႈ ၵွပ်ႈသင် ဢမ်ႇထုၵ်ႇတႅပ်းတတ်းၽွၼ်းၵၢၼ်တိုၼ်ႇတူဝ်ၽႂ်းၼႂ်းၶၢဝ်းပွတ်း ပႅတ်ႈၵၢၼ်ၼွၼ်းဝၢႆးမႃး။ Gardiner et al., 2023

ၼႂ်းၵၢၼ်ၸၢမ်းဢၼ်ၵုမ်းၵူမ်ႈၸွမ်း placebo ၼၼ်ႉ၊ ၵိၼ် 400 mg မိူဝ်ႈၶၢဝ်းတေလႆႈၼွၼ်း၊ 3 ၸူဝ်ႈမူင်းတင်းၼႃႈၼွၼ်း ႁိုဝ် 6 ၸူဝ်ႈမူင်းတင်းၼႃႈၼွၼ်း ႁဵတ်းႁႂ်ႈၵၢၼ်ၼွၼ်းပိူင်ႈ။ ၼႆႉပဵၼ်ၼမ်ႉယႃႈၸၢမ်းဢၼ်ၼမ်ၼႃႇ၊ ဢမ်ႇၸႂ်ႈၼမ်ႉယႃႈဢၼ်ၼႄၼမ်းႁႂ်ႈၵိၼ်။ ၽွၼ်းဢၼ်ႁၼ်မိူဝ်ႈၵိၼ်မၢႆၶၢဝ်း 6 ၸူဝ်ႈမူင်းၼၼ်ႉၵေႃႈ ဢမ်ႇထုၵ်ႇပိၼ်ႇပဵၼ်ၶေႃႈယိုၼ်ယၼ်ဝႃႈ ၵူႈၵေႃႉတေဢမ်ႇမီးၽွၼ်းသင်ဝၢႆးၶၢဝ်းၼၼ်ႉ။ Drake et al., 2013

ၵၢၼ်တႅၵ်ႈသပ်းသေႃႇၽူႈလဵဝ် တေၼႄသင်တႄႉ?

ၵၢၼ်လဵၼ်ႈလီၶိုၼ်ႈၵမ်းလဵဝ်ဝၢႆးလင်ၵိၼ်ၵႃႇၾီႇ ၵေႃႇၵၼ်လွင်ႈၶၢတ်ႈဝႆႉ၊ ၵၢၼ်ၽိုၵ်း၊ လွင်ႈၽႅၵ်ႇၽွၼ်းပၵ်းပၵ်း၊ ၶၢဝ်းယၢမ်းၼႂ်ႉဝၼ်း လႄႈၵၢၼ်လႆႈႁပ်ႉၵႃႇၾီႇဢိၼ်ႇ ၶဝ်ႈၵၼ်။ ၵၢၼ်သုံးသပ်းၵဵဝ်ႇၵပ်းၵၢၼ်ၸုၵ်းၸႂ် ၼၵ်းၼႃးဝႃႈ လူဝ်ႇတႅၵ်ႈၵၼ်တႂ်ႈၵၢၼ်ၵုမ်းၵူမ်ႈ၊ ၵဵမ်းဢၼ်တႅၵ်ႈၵၼ်ပွတ်းၼႃႈလႄႈဝၢႆးလင် ဢၼ်ဢမ်ႇမီးၵၢၼ်ၵုမ်းၵူမ်ႈ ဢမ်ႇၸၢင်ႈၽႄၽွၼ်းယႃႈတူဝ်ၼၼ်ႉလႆႈ။ လွင်ႈလိူၵ်ႈဢဝ်ၵၢၼ်လဵၼ်ႈဢၼ်လီသုတ်းၵမ်းယဝ်ႉၵမ်း ထႅင်ႈ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၵၢၼ်ၸီႉၽွၼ်းၼၼ်ႉယိုင်ႈၶႅၼ်းဢူၼ်ႈ။ Einöther et al., 2012

သင်ဝႃႈၸဝ်ႈၵဝ်ႇၵိၼ်ၵႃႇၾီႇဢိၼ်ႇယူႇယဝ်ႉ၊ ၵၢၼ်မၢႆၼမ်ႉယႃႈဢၼ်ၵိၼ်ပၵ်းပၵ်း လႄႈၵၢၼ်ၼွၼ်းဝႆႉၸွမ်းၵၢၼ်ၸၢမ်းဢၼ်တႅၵ်ႈၵၼ်ၵေႃႈ ၸၢင်ႈပဵၼ်ၵၢၼ်သတိတ်းတူၺ်းတူဝ်ၵဝ်ႇ။ မၼ်းဢမ်ႇၸႂ်ႈႁႅင်းႁူၺ်းႁႂ်ႈတႄႇၵိၼ်ၵႃႇၾီႇဢိၼ်ႇ၊ ၵိၼ်ၼမ်ၶိုၼ်ႈ ႁိုဝ် ၸႂ်ႉတူဝ်ၵဝ်ႇဢမ်ႇၼွၼ်း တႃႇၵၢၼ်ၸၢမ်း။ ၶေႃႈၸီႉၼမ်းၵၢၼ်ၼွၼ်းၶွင်ၽူႈယႂ်ႇယိုၼ်ယၼ်ဝႃႈ ထုၵ်ႇၼွၼ်းႁႂ်ႈပေႃးလႄႈပဵၼ်ၵမ်းပဵၼ်ၵေႃႉ၊ ၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းၵႃႇၾီႇဢိၼ်ႇဢမ်ႇၼႄဝႃႈ ၵၢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈတိုၼ်ႇတူဝ် တႅၼ်းၵၢၼ်ၼွၼ်းလႆႈ။ Watson et al., 2015 Van Dongen et al., 2003

ၶေႃႈသုပ်းဢၼ်တႅတ်ႈတေႃးၵိုင်ႇၼႆႉ မၼ်းၵႅပ်ႈၵႂၢင်ႈလိူဝ်ၶေႃႈၵတိဝႃႈတေႁဵတ်းႁႂ်ႈလီၶိုၼ်ႈ: ၵႃႇၾီႇဢိၼ်ႇၸၢင်ႈတုမ်ႉတိူဝ်ႉၽွၼ်းၵၢၼ်ၼႂ်းၼႃႈၵၢၼ်ၸုၵ်းၸႂ် တႂ်ႈငဝ်းလၢႆးတႅတ်ႈတေႃး၊ ၽွၼ်းတေႃႇၵၢၼ်ဝူၼ်ႉဢၼ်ယုင်ႈယၢင်ႈလႄႈၵၢၼ်ၼွၼ်းဝၢႆးမႃး လူဝ်ႇပိူၵ်ႈတူၺ်းႁင်းၽႂ်ႁင်းမၼ်း။ ၵၢၼ်ၸၢမ်းဢၼ်ဢၢင်ႈထိုင်ဢမ်ႇမီးဢၼ်လႂ် ယိုၼ်ယၼ်ၶေႃႈၵတိဝႃႈ ၵႃႇၾီႇဢိၼ်ႇ ႁိုဝ် ၵဵမ်း ႁဵတ်းႁႂ်ႈၸဝ်ႈၵဝ်ႇဝူၼ်ႉလႅတ်းၵႂၢင်ႈၶိုၼ်ႈ။ McLellan et al., 2016 Gardiner et al., 2023