Elehia be nàgblẽ gbe si nèse le wò ta me, ne nàxlẽ kabakaba?

Wòwɔna be ame se gbe le eɖokui ta me la, wòtsɔa nya sia dze mɔ geɖe. Ate ŋu anye gbe si ame se le eɖokui ta me, gbe-wɔwɔ ƒe dɔ sue, alo gbeŋutinya ƒe susu si zãa gbe ƒe nɔnɔmetatawo. Esiawo menye nɔnɔme ɖeka si wòkpɔna le mɔ ɖeka me o. Xlẽɖeɖe kabakaba ŋuti ŋutinyanyawo le fonologi ƒe dɔwɔwɔ ŋuti, eye wògblɔ be menye be wòagblẽ gbe si wòse le eɖokui ta me la ɖa la, wòɖea gbeŋutinya ƒe xlẽme dɔwo ɖa o. Rayner et al., 2016

Nu ka ta ŋkuƒoƒo si dzidzeme me la mesɔ o

Ŋkuwo xɔa nufiafia le ŋkuɖoɖo kple ŋku ƒe zɔzɔ ƒe mɔ tsitsiwo me, gake nu si wòse la bia be wòakpɔ nya, eye wòatsɔ woƒe gɔmeɖeɖe ƒu. Ŋkuƒoƒo ŋuti nyatakakawo ɖe fia be ŋku ƒe nu kpɔkpɔ kple gbeŋutinya ƒe dɔwɔwɔ lɔ̃a wo nɔa ɖekae. Pointer si wòna wòazɔ kabakaba alo wòtsia ŋkuwo ɖe megbe la, meɖea fia be nusi sia nusi wòse to eme o. Rayner, 1998 CLIFTON et al., 2015

Schotter kple dɔwɔla bubuwo kpɔ dɔwɔwɔ aɖe si me nya siwo woŋlɔ xoxo mekpɔa ŋuɖoɖo nyuie le gbugbɔ xlẽme o. Nusi wòkpɔ la, nusi wòse la gblẽ. Esia meɖe fia be ele vevie be ame agbugbɔ akpɔ ŋku ƒe zɔzɔ ɖesiaɖe o; ke boŋ wòtsɔa nyateƒe na be wòabui ŋku ƒe zɔzɔ ɖesiaɖe abe nu gbegblẽ si ele be woɖe ɖa enumake ene o. Schotter et al., 2014

Nu ka ta akpa aɖewo nɔa abe wòzɔna kabakaba ene

Nya siwo ame nya xoxo kple gbeŋutinya ƒe ŋusẽa trɔa dɔ si le ame si xlẽna dzi. Xlẽɖeɖe le gbe bubu me ƒe nya dzodzome ŋuti dɔwɔwɔ kple nyaŋuŋlɔwo ɖe fia nu ka ta nya si ame menya o alo gbe si wòxlẽ ɖe edzi kpɔ o ate ŋu ado ŋusẽ ɖe dɔa ŋu. Esia meɖe gbe si ame se le eɖokui ta me la fia be enye nu si kplɔe va, eye nye ne ame se gbe si wòse le eɖokui ta me geɖe le nu si sesẽ ŋuti hã o. Whitford et al., 2012 Brysbaert et al., 2016

Nu ka ta ŋuti ŋkuɖeɖe?

Ŋuti ŋkuɖeɖe ate ŋu akpe ɖe dɔa ŋu ne eƒe taɖodzinu nye be wòakpɔ nya aɖe alo wòakpɔ ŋutinya ƒe nɔnɔme. Etsɔa nufiafia sue, eye ele be woakpɔe le taɖodzinu sia ŋuti. Xlẽɖeɖe kabakaba ŋuti ŋutinyanyawo wɔa vovototo le ŋuti ŋkuɖeɖe kple nu sia nu si le ŋutinyawo me ƒe gɔmeɖeɖe le dzidzeme si menɔna ɖe teƒe sia teƒe ŋu. Ŋuti ŋkuɖeɖe si dzidzeme me la meɖea fia be nusi wòse le ŋutinyawo me kple nɔnɔme geɖe la metsɔ ɖe teƒe o. Rayner et al., 2016

Ame tsitsiwo ƒe dzidzeme si woŋlɔ hã wɔa ŋuɖoɖo. Woanye English gbe me dɔwɔwɔ ƒe nyatakaka si ƒuƒo ame geɖe siwo xɔ nunya ɖe edzi, menye nɔnɔme si woɖo ɖe ame ƒe dzixɔse alo gbe sia gbe ŋuti o. Viwo, ame tsitsi kekeawo kple ame siwo xlẽa gbe bubu me la, ele be woakpɔ wo le dzidzeme ɖeka ko alo le gbe si woɖo ɖe eme le woƒe ta me la ŋuti o. Brysbaert, 2019

Nukae kpekpea ɖe edzi, esi menye mɔ si wɔa ame naɖe gbe la ɖa o?

Xlẽ nusi sɔ na taɖodzinu la, kpɔ nusi wòse la, eye nàdo gbe kple nuŋɔŋlɔ ƒe ŋuɖoɖo ɖe edzi. Xlẽɖeɖe ŋuti ŋutinyanyawo ɖe fia be numeŋuŋɔŋlɔ kple gbeŋutinya ƒe ŋusẽ le vevie, gake meɖea ɣeyiɣi si ame sia ame awɔ dɔa alo dzidzeme si wòakpɔ ɖe edzi la fia o. Nyaŋuŋlɔ si ŋuti nyatakaka le hã bia nya siwo ame nya le nuŋlɔɖi sia me; menye mɔ si wɔa dzidzeme na ame enumake o. Rayner et al., 2016 Nation, 2006

Ne èdi be yeasɔ nya ɖokuiwò ƒe dzidzeme, zã nuŋlɔɖi siwo mènya o, eye nàkpɔ nusi wòse kple ɣeyiɣi si wòtsɔ xlẽ la. Ne mɔ aɖe na WPM wòɖe edzi, gake wòɖe ŋusẽ si nètsɔna ɖe ŋutinyawo gɔmeɖeɖe ŋuti ɖe anyi hã, gblɔe be wònye nu si wòxɔ kple nu si wòtsɔ gblẽ. Gbe si ame se le eɖokui ta me la dzudzɔ si ame kpɔna ko menye nyatakaka be eƒe xlẽɖeɖe nyo wu o. Rayner et al., 2016 Schotter et al., 2014

Taɖodzinu si le nyateƒe me nye be wòase nusi sɔe la nyuie wu. Nyatakaka siwo woŋlɔ le afisia me ɖeke meɖe fia be gbe si ame se le eɖokui ta me la ɖeɖa le browser ƒe kpɔɖeŋu me na dzidzeme gã le nunya me alo ɖe xlẽɖeɖe ƒe gbeŋutinya ƒe ŋusẽ ƒe akpa siwo me wɔnɔna ɖe teƒe sia teƒe ɖa o. Rayner et al., 2016 CLIFTON et al., 2015