Obujulizi obukulu n'ennamba
| Ebivuddemu mu kwekenneenya okwa bantu abakulu | Ekigerageranyo | Okunnyonnyola okwetaagisa |
|---|---|---|
| Ekibinja ky’omulimu gw’okuziyiza mu kigezo kya Stroop | Hedges' g = 0.12 | Nga tebannatereeza kusosolwa mu kufulumya kunoonyereza |
| Ekkomo ly’obwesige erya 95% | 0.03 okutuuka ku 0.20 | Enjawulo entono wakati w’ebibinja eyagattibwa |
| Ekyava mu byonna oluvannyuma lw’okutereeza okusosolwa | Tewali buwagizi bwa nkizo ya nkola yonna | Kino tekikakasa nti abantu bonna bafaanagana |
Ekigerageranyo ekikwata ku Stroop kiri mu Mmeeza 3. Kino kipimo kya njawulo ekitereezeddwa, si kukola bulungi kwa 12% oba emikisa gy’omuntu ssekinnoomu. Ekikolwa ekitono ekitannatereezebwa mu mmeeza n’ekyava mu olupapula olutereezezza okusosolwa birina okusomebwa awamu; okulonda akasengejja akalungi kokka kyandibadde kikyusakyusa kye okunoonyereza kuno kwogera. Lehtonen et al., 2018
Lwaki baateesa nti waliwo enkizo?
Okukozesa olulimi olumu okusukka mu lumu kiwa ensonga eyeyoleka ey’okunoonyereza ku kufuga ebirowoozo. Naye enkola ezisoboka zirina obujulizi obutereevu obuzisemba. Okunoonyereza kwa Paap ne Greenberg okwesigamiziddwa ku bipimo kutunuulira oba emirimu egimu egy’okufuga ebirowoozo giwa obujulizi obukwatagana obw’enkizo emu ey’okumanya ennimi ebbiri, mu kifo ky’okutwala nti erinnya erimu lifuula ebipimo byagyo okuba bye bimu. Paap et al., 2013
Ekigezo kya Stroop kyennyini kirimu ebitundu ebiwerako. Ebigambo, langi, engeri y’okugatta eky’okuddamu n’ekipimo eky’okugerageranya ebirala byonna bikyusa obuzibu obupimibwa. Okwekenneenya kwa MacLeod n’okwekenneenya kw’ebipimo by’obulwadde biraga ensonga lwaki tekisobola kutwalibwa ng’ekipima ekifuga ebirowoozo ekitaliimu kintu kirala. MacLeod, 1991 Scarpina et al., 2017
Olulimi lw’ekigezo lukola kinene?
Ekigambo ekiwandiike kisobola okutaataaganya okuyita mu nkola zokka ze kikozesa mu musomi. Ekigezo ekyasooka kiraga obukulu bw’okuddamu mu bigambo omuntu by’amanyi, ate okwekenneenya kulaga enjawulo wakati w’engeri ez’enjawulo ez’ekigezo. Kino kiwagira okukuuma olulimi n’embeera z’okuddamu nga bwe biri; tekituwa kigera kimu eky’okutereeza abantu aboogera ennimi ebbiri. Stroop, 1935 MacLeod, 1991
Kiki ekikosa kino?
Enjawulo wakati w’ebibinja tezitegeeza muntu kinnoomu
Ne bwe wabaawo enjawulo entono eyeetegerezebwa wakati w’ebibinja, ebiva mu bibinja byombi byandibadde bingi ebikwatagana era enjawulo eyo teyandinyonnyodde lwaki ekiva mu kipimo ky’omuntu omu kyakyuka. Okunoonyereza ku kizibu ky’obwesigwa nakwo kulaga nti enjawulo nnyingi ez’emirimu egy’edda tezipima bulungi nnyo bantu kinnoomu mu kusengeka, wadde ng’ebiva mu kugezesa biba bikakafu. Okugezesa okumala akaseera katono ku mukutu gwa yintaneeti tekusobola kukakasa nti bumanyirivu bw’olulimi bwe bwaviirako ekivuddemu. Hedge et al., 2017
Okugatta obujulizi ku bantu abakulu tekukakasa mpimo za Stroop eza buli myaka oba ez’enjawulo ku kikula ky’abantu aboogera ennimi ebbiri. Ekyavaamu tekirina kugaziyaamu otomatiki ne kikwata ku baana, buli kugatta kw’ennimi oba buli ngeri ya kumanya ennimi ebbiri. Ekibinja ky’abantu ekirala kyetaaga obujulizi obukwatagana nakyo. Lehtonen et al., 2018
Lwaki okupima n’okutereeza bikulu
Obudde obupimibwa ku bbulawuza bwawukana okusinziira ku nkola za kompyuta, era n’engeri y’okupima ekigezo kya Stroop eyawukana okusinziira ku ngeri ekigezo gye kyakolebwamu. Okunoonyereza okwa kliniki okwa meta-analytical kulaga nti enkola ekozesebwa okubala okutaataaganyizibwa esobola okukyusa obunene bw’enjawulo ezirabika wakati w’ebibinja. Kino kulabula kwa bulijjo ku kupima, si bujulizi nti okumanya ennimi ebbiri mbeera ya bulwadde. Anwyl-Irvine et al., 2020 Lansbergen et al., 2007
Bw’okigezesa, kiki ky’oyinza okutegeeramu mu ngeri entuufu?
Kozesa ekigezo kino ng’engeri y’okulaba obutakkaanya obuli wakati w’amawulire g’ekigambo ne langi. Bw’ogeraageranya ebyava mu kugezaako kwo, buli kiseera kozesa olulimi, ekyuma, engeri y’okuddamu n’engeri y’okubala ebivaamu bye bimu. Soma omuwendo gw’ensobi awamu n’obudde bw’okuddamu era totonda mu nkyukakyuka ng’obujulizi bw’enkizo ennene ey’okumanya ennimi ebbiri. Scarpina et al., 2017 Hedge et al., 2017
Obujulizi tebuwakanya kuyiga nnimi, era tebusuubiza nti okuyiga ennimi kujja kwongera ku busobozi bw’obwongo. Buzzaamu ekibuuzo ekifunda: ebitabo by’okunoonyereza ku bantu abakulu ebikoleddwa wano tebikuwa buwagizi bukakafu obw’enkizo ey’awamu mu kufuga ebirowoozo oluvannyuma lw’okubalirira okusosolwa mu kufulumya kunoonyereza. Obukugu obw’enjawulo mu lulimi n’omugaso gw’okuwuliziganya mu lulimi olulala biva mu bintu birala. Lehtonen et al., 2018 Paap et al., 2013
Gezaako ekigezo eky'obwereere ekikwatagana n'ensonga eno
Ekigezo kya Stroop
Gezaako ekigezo kya Stroop mu lulimi lw’otegeera era buli lw’oba olondoola ebivaamu kozesa olulimi olwo olumu. Tekisobola kuzuula oba ebyafaayo byo eby’okuyiga ennimi bye byaviirako omuwendo gwo oba kukugamba nti olina enkizo mu kumanya ennimi ebbiri.
Ebibuuzo ebibuuzibwa ennyo
g = 0.12 kitegeeza nti omuntu akola bulungi ku 12%?
Nedda. Mpimo eya njawulo ez’awakati eya bulijjo, era ekigerageranyo kino kyennyini kyapimibwa nga tebannatereeza kusosolwa. Lehtonen et al., 2018
Okwekenneenya kuno kukakasa nti tewali muntu yenna amanya ennimi ebbiri afuna emigaso?
Nedda. Obutaba na bujulizi bukakafu obw’ekyavaamu eky’awamu tekitegeeza nti buli muntu oba buli mbeera y’emu. Lehtonen et al., 2018
Omuwendo gwange gusobola okulaga oba ddala mmanyi ennimi bbiri?
Nedda. Okukola mu kigezo kya Stroop tekusengeka byafaayo bya lulimi era si kigezo ekikkirizibwa eky’okumanya ennimi ebbiri. MacLeod, 1991 Scarpina et al., 2017
Ensibuko
- Lehtonen et al. (2018). Okumanya ennimi ebbiri kukwatagana n’okweyongera kw’obusobozi bw’okufuga ebirowoozo mu bantu abakulu? Okwekenneenya okwa meta-analysis..
- Paap et al. (2013). Tewali bujulizi bukwatagana obw’enkizo y’okumanya ennimi ebbiri mu kukola kw’okufuga ebirowoozo.
- MacLeod (1991). Ekitundu ky’ekyasa ky’okunoonyereza ku kikolwa kya Stroop: Okwekenneenya okugatta awamu..
- Scarpina et al. (2017). Ekigezo kya langi n’ebigambo ekya Stroop.
- Stroop (1935). Okunoonyereza ku kutaataaganyizibwa mu kuddamu okw’ebigambo mu lunyiriri..
- Hedge et al. (2017). Ekizibu ky’obwesigwa: Lwaki emirimu egy’okupima obwongo egivaamu ebikakafu tegipima bulungi njawulo za bantu kinnoomu.
- Anwyl-Irvine et al. (2020). Obutuufu n’obwesigwa obw’enjawulo obwa pulatifoomu z’okugezesa ku yintaneeti, bbulawuza za yintaneeti n’ebyuma.
- Lansbergen et al. (2007). Okutaataaganyizibwa kwa Stroop n’obuzibu bw’okussaayo omwoyo/okukola ennyo: Okwekenneenya n’okugatta ebiva mu kunoonyereza..
Juliza olupapula luno: Abantu aboogera ennimi bbiri bakola bulungi mu kigezo kya Stroop?. Helibrain. 2026. https://helibrain.com/lg/answers/bilingualism-and-stroop-performance. CC BY 4.0.
← Noonyereza ku by'okuddamu ebirala