Ũrĩa wa kũgaya namba ciothe ciothe ũgũteithagia atĩa kũririkana namba nyingĩ?

Mũrongo wa mbere nĩ mũhiano wa kũgaya, ndũrĩ mũigana ũrĩa wapimĩtwo. Wa gatatũ nĩ mũhiano wa mbere wa kũmenyerera kwa maora maingĩ. Kĩgerio kĩu, mũndũ ũcio nĩ aathomire ũmenyo wa mahinda ma kũrũga na mũtugo wa kũrũgama wa kũririkana. Rũtungatĩro rũu rũronanagia o na kũaga kũruta ũmenyo ũcio rĩrĩa kĩrĩa gĩathomwo gĩatũkĩrire kikue ndorome cia ndeto, na ũndũ ũcio nĩ wa bata mũno kũmenya atĩ nĩ kĩĩ kĩatũkĩrire nĩ ũndũ wa mũigana ũrĩa wa kũririkana namba. Ericsson et al., 1980

Kĩama nĩ kĩĩ?

Kĩama nĩ kĩrĩa kĩtigĩrĩtwo ta kĩndũ kĩmwe meciirianĩ, no gũtirĩ lazima gĩe mũigana wa icandĩko iria ũhota kuona. Gĩteithagia kana gũteithia gũtigana na ũmenyo ũrĩa mũthomani eerĩte na ũrĩa namba ici ciandĩkĩtwo. Ũrĩa Miller eciiririe ũhoro wa gũcookia-rĩ na wĩra wa Mathy na Feldman wa kũnina ũhoro, ciothe ciarũgamĩrĩra atĩ nĩ kĩĩ gĩtũma kũbara indo cia mũgongo wa mbere ciage kũheana ũhoro wa ma, rĩrĩa ndũmĩrĩri itiganĩte. Miller, 1956 Mathy et al., 2012

Mũhianĩ wa Cowan wa mũigana mũnini ũrora maũndũ marĩa magĩtĩrĩra gũcookia-rĩ hamwe na ũmenyo wa tene. Mũndũ ũrĩa ũhũthagira ikundi iria irĩ na maana kĩgerio-inĩ kĩa namba kĩa mũthenya ndagĩrĩtwo nĩ gũkorwo arĩ na maũndũ marĩa magĩtĩrĩra ũhũthĩri ũcio. Nĩ ũndũ ũcio, matokeo macio meerĩ matigĩrĩtwo nĩ lazima marigane, nĩgũkorwo ciama na njira iria ciarĩ ciothe no ciatiganĩte. Cowan, 2001

Gũgaya nĩ ũndũ ũmwe na gũcookia-rĩ?

Kũcookia-rĩ nĩ gũteithia ũhoro ũtũũre na ũhũthĩri; kũgaya gũtũkĩria ũrĩa ũhoro ũrĩ kũũndũ kana ũrĩ na mũtugo. Ciothe no ũhũthage hamwe, no ti wĩra ũmwe. Ũmenyo wa wĩra wa meciiria ũtaiganĩrĩria kũigĩra-rĩ kwa ihinda inini na mawĩra mangĩ ma kũũtũũra, hamwe na kĩrĩa ũmenyo wa tene ũhũthagia. Baddeley, 2012

Ũrĩa ũgĩtũũra ũone ũgũrũki mũigana ta ũrĩa?

Matokeo ma 7 nginya 79 nĩ mũhiano ũmwe wa wĩra mũingĩ mũno, ti mũigana wa matokeo ma andũ othe kana mũtugo wa kũmenyerera ũrĩa mũndũ o wothe agĩrĩirwo nĩ kũhũthira. Nĩwonania atĩ kũmenyithia kũrũgama no gucookereria matokeo ma kĩgerio mũno, no ũheana ũndũ mũnini wa kũhota kũmenya mũigana wa mũndũ ũmwe wa kũririkana ũrĩa aakũra. Kũaga kũruta ũmenyo kũndũ kũingĩ nĩ kwa bata o ta mũigana ũcio. Ericsson et al., 1980

Matokeo ma mũigana wa kũririkana marĩa mandĩkĩtwo o nago magĩtĩrĩra na ũrĩa kĩgerio gĩtiganĩrĩtwo. Kĩgerio kĩrĩa kĩa gũigua namba gĩa andũ aingĩ kĩonirie atĩ mũigana wa igũrũ ũrĩa mũndũ aakinyire na mũigana wa mũtugo wa tene wa kũrora namba ciothe hamwe nĩ ciheire matokeo matiganĩte o na kũrĩ andũ acio acio. Nĩ ũndũ ũcio, ũgeranĩria wa njira icio nĩũgĩrĩirwo nĩ gũtũũra na ũrĩa namba ciaheanĩtwo na ũrĩa ciapimĩtwo ta ũrĩa, na ti kũũranĩria kũhota kwa kũrĩa rĩmwe na mũigana wa mbere ũrĩa wapimĩtwo na njira ĩngĩ. Woods et al., 2010

Nĩ atĩa ũhota kũgeria?

Kũgeria nĩ ũndũ wa kwĩrora ũhoro, ta ũrĩa ũgĩa gũgaya namba, ũhũthage njira ĩmwe kũrĩagerĩria igana na uandĩke ũtũkĩru ũrĩa wacookire rĩrĩa ũtandikire njira njeru. Wĩra wa kũnina ũhoro ũrutaga atĩ mũrũgamĩrĩre nĩ wa bata; no ndũthangata mũigana ũmwe wa kũgaya ũrĩa wothe akwĩrĩirwo nĩ kũhũthira kana ũtaarĩkĩra atĩ ũndũ ũmwe wa kũririkana ũgũteithia kũrĩ namba ciothe. Mathy et al., 2012

Hũthĩra kĩrĩa kĩa mũthomani ũtaamenyereire rĩrĩa ũgũrora kana njira ĩgĩrĩire kũhũthĩrwo kũndũ kũrĩa kũingĩ gũkĩra mũhiano ũrĩa ũmenyereire. Wĩra wa njira cia kupima mũigana wa kũririkana ũthondekaga atĩ njira ĩgĩrĩirwo nĩ kũringana na kĩrĩa gĩtũũrĩtwo gũpimwo. Wĩra ũrĩa ũmenyereire nĩ wa bata, no ũtũũrĩtwo nĩ ũcio, ũtaigwo ta kwambata kwa mũigana wa ũmenyo wothe. Conway et al., 2005

Na mũthia, gũtirĩ njira ya kũgarũrĩra matokeo ma namba iria ciagĩtwo ikue mũigana wa n-back kana IQ ĩrĩ ya ma. Kũgeranĩria kwa tũthomithia twa mũigana wa kũririkana na n-back kwonania atĩ o na tũgerio tũrĩa tũhũthagira ũmenyo wa wĩra wa meciiria tũtianĩte, titũhũthĩrwo ta ũmwe. Redick et al., 2013